Turkmensahra

  ترکمنصحرا

Dr. Araz Parwi? bilen shbetde?ligi? 3-nji blegi
Mahmut Ka?garly kim?"Diwan Lugati't-Trk" nhili ktap?


TS. ?ki shbetde?liklerde Mahmut Ka?garlyny? bize miras goan gymmatly eserine kbir salgylanmalar bolsa-da, grr? umuman alymy? zi barada boldy. Bu gezek onu? eseri "Diwan Lugati't-Trk" barada gi?rk maglumat berse?iz. Shbetde?ligi? ba?ynda ady?ymyz aly "Diwan Lugati't-Trk" nhili kitap?
A.P. Mahmut Ka?garlyny dililik hem ylym dnsine tanadan "Diwan Lugati't-Trk" trki dilleri? bir ensiklopedik szlgidir. Alym bu eserini, ?ki shbetde?likler-de hem adyp gei?imiz aly, 1072 ylda azmaga ba?lap, 1074-nji ylda so?lapdyr. Ol muny Ka?garda azypdyrmy a-da Bagdatda? Bu soraga kitaby? znde beriln jogap ok. ne kplen ol Bagdatda azylandyr dien pikirden ugur alynar.
Nirede hem bolsa, "Diwan Lugati't-Trk" bir-iki yly? iinde azyp boljak kitap dl. Ozal adyp gei?imiz aly, Mahmut Ka?garly bu eserini azmak in eneme yllap trki tapalay? arasyna birin-birin alanyp material ygnapdyr. Muny hem zi adar. So? hem bu materiallary? stnde i?lp, arap dilini? dzgnlerine gr tertibe salyp, ony bir szlk edipdir. "Diwan Lugati't-Trk?" hzir dnde birje golazmasy bar. Ol hem trki halkary? bagtyna ttnden tapylan zat.
TS. "Diwan Lugati't-Trkde" trki szlere arap dilinde d?ndiri? berilndigini adypdy?yz. Onda takmynan ne sz bar?
A.P. Kitap 2 blmden durar. Birinji blmde trki dili? umumy ulany? dzgnleri barada arap okyjylaryna maglumat berilr. 2-nji blm hem mazmun tadan gaty gi? edi m? b? zden artyk sz we sz dzmlerini z iine alar. Alym her bir szi harplary? az-kplne gr, arapa bogun esasynda elipbi tertibinde berip, szleri? ulanyly? ollaryny doly bildirmek in berk szlemler gurupdyr. K erlerde hem getiriln sze degi?li hikmetler, ata szleri, gu?ak we ?ygyr aly seri?delerden pedalanypdyr. Ka?garly halk dilini, kne dil, ?ele hem beleki dil faktorlaryny bir bulak hkmnde kdelik bilen ugrup beripdir.
TS. Kitaby? mazmuny barada biraz durup gesek. Alymy? trki halklary? taryhy, geografiasy, eper edebiaty hakda gi? maglumatlar berenligi adylr.
A.P. "Diwan Lugati't-Trkde" okyjylar trki tapalar bilen tany?dyrylyp, olary? taryhyna degi?li gymmatly maglumatlar berilr. Kitaby? azylan mahallary taryha yslam filosofiasy nuktaynazaryndan baha bermek birinji orunda durardy. ne Mahmut Ka?garly bu dini-idea klendirmelere garaman, bu halkara degi?li taryhy wakalary bean edeninde ba?artdygyndan olary bol?y aly edip bermge synany?ypdyrr. Onu? adyp geen agdalary arap, pars syhatylaryny? atlamalaryna, Hyta dilindki taryhy kitaplarda bellenen kbir wakalara ters gelenok-da, kplen olary? bolup geen erlerini anyklamaga kmek bolar. Eserlerini arap dilinde azan awtorlary? arasynda Mahmut Ka?garly Orta Azia halklary dogrusynda bern maglumatlaryny eke kitaplar dl, esem halk arasyndaky janly faktlar ve rowaatlar esasynda dreden eke-tk awtordyr.
Kitapda trki tire-tapalary? a?aan erleri, aratyn-da Garahanlylar topragy, ?ele hem trki tapalar bilen go??y illere degi?li geografik atlary? tanymallary berilr. Khalatda hem bular eke bir at hkmnde berilmn, esem kbir mhm wakary? sti bilen has igin ady?la?dyrylar. Onu? drli ?herler barada bern gysgaa maglumatlaryny? sti bilen biz ozal bilmen kp wakalarymyzy bilip galarys.
Mysal in Mahmut Ka?garly ?ol wagtlarda yslam dinine girmedik gndogar ugurlary? uly ?herlerini birin-birin sanap ger. Aratyn-da Hakanie lkesini tanadanynda eke uly ?herler dl, esem ownuk obalary, daglary we ollary-da agzar. Yslam urtlaryna degi?li maglumatlary azanda Ka?garlyny? arap-yslam materiallaryndan pedalanan bolmagy mmkin. ne trki halklary? a?aan erleri, ylata-da Garahanlylar geografiasy barada berlen maglumatlary onu? zni? toplandygyna ?bhe ok.
Mahmut Ka?gary trki halklary? urt edinen regionlaryny er ?ary d?njesi bouna ak bilen karta edip yzyp-da beripdir. Awtory? z dili bilen adany?da daire diip atlandyrylan bu karta Aziany? ?ol dwre enli dzlen i? kmil, i? gadymy kartasy bolup durar. Bu kartada daglar, de?izler, dera we kller sada hem geometrik suratda ?ekillendirilip, mhm ?herler we drli milletleri? oturan erleri grkezilr.
Edebiat barada bolsa,, kitapda kp szleri? a?ladan manylary gi?lein d?ndirilip, edebi blekler berir. Bu edebi blekler trki halklary? gadymy ba edebi mirasyny? ajap nusgalarydyr.
Trki halkar arasyndaky Oguz Han, Afrasip aly gahrymanlar baradaky agy we wglerden Ka?garly bize az hem bolsa, gaty gymmatly blekler beripdir.
"Diwan Lugati't-Trkde" drli temalar hakda jemi 242 edebi blek bar. Bu edebi blekleri mazmun we ?ekil tadan 4 blege blmek mmkin. Birinjisi, dessanlar, agny Tangutlar bilen bolan uru?, tire-tapalary? zara akny?yklary, musulman trkler? din sebpli Ugurlara Tatlara gar?y alyp baran ri?leri, Trge?ler we abagular bilen bolan swe?ler, Dokguz Oguz tapalaryny? birliginde duran uly tapalary? zara o?u?mazlyklary hakday dessanlardan blekler. Ikinji, Alp r Tu?a we ene bir nbelli gahryman hakdaky agylar. nji, sgi, zhmet, tebigat, watan, il-gn baradaky go?uklar. Drdnji ?eraply melisler, awylyk baradaky go?uklar. Bu go?uklary? kbiri gaty irki zamanlary atladar.
Kitapda berlen u? manyly szler, agny hikmetler, nakyllar, ata szleri 200-den okary. Bular dn we durmu?a bolan garay?lary, uzak gemi?dki jemgietilik-ahlak kadalaryny ?hlelendirn szlerdir. ?ele hem trki halklary? ?ol sanda trkmenleri?-de maddy we medeni durmu?yna degi?li dise? hmietli maglumatlar bar.
Dr. Araz Parwi? bilen shbetde?lik
Mahmut Ka?garly kim? Diwan Lugati't-Trk" nhili kitap?
2-nji blm
1-nji blm


استفاده از مطالب اين سایت با ذکر منبع بلامانع مي باشد