Turkmensahra

  ترکمنصحرا

Dr. Araz Parwi? bilen shbetde?lik

Mahmut Ka?garly kim we"Diwan Lugati't-Trk" nhili kitap?



Trkmensahra: Mahmut Ka?garly trki halklary? beik alymy. Birle?en Milletleri? magaryf, ylym we medeni i?ler bouna guramasy UNESCO ony hormatlap, stmizdki 2008-nji yly Mahmut Ka?garlyny? yly diip yglan etdi. ne i?i? ge? tarapy bizi? zmizi? bu alymy eterlik derejede tanamaanlygymyz. Bizi? okuwly gatlagymyzy? arasynda-da onu? adyny ?u wagta enli e?itmedikler bar.
Araz Parwi?: Howa, gynansak-da agda ?elerk. ne mu?a ge? galasy zat ok. Bizi? a?larymyzdaky trkmenleri? hemmesi a Eran a Owganystan a-da ?ki Sowet Trkmenistanynda np-sen adamlar. Bu urtlarda hem stmizden hkm srnler bizi? z gemi?imizi bilmegimizi, medenitimize balyk go?an alymlarymyzy a taryhy ?ahsietlerimizi tanamagymyzy islemerdi. Munu? delilini hem Machiavelliden bri bilmen yokdur. ne indi zba?dak dwlet hkmnde Trkmenistanda bu agda dgr dien umydymyz ok dl.
Mahmut Ka?garly adyndan belli bol?y aly Ka?garda np-sen adam. Ka?gar hem onu? a?ap geen dwri 11-nji asyrda Garahanlylary? patagtydy, o?a Ordukent diilrdi. Bu ?her ?ol bir wagty? znde-de Orta Asiada okary dereje sen medeniet merkezlerini? biri bolup durardy.
Alymy? a?a?y hakda bilinn zatlar kp dl. Bular hem kplen onu? "Diwan Lugati't-Trk" kitabynda gni a gytaklayn beriln maglumatlara esaslanylyp, khalat hem en-ak bilen adylan zatlar. Ol baradaky tapawutly pikirlere sebp bolan ?u.
Her niik-de bolsa, onu? z adyny? Mahmut, kakasyny? adyny? Husen, atasyny? adyny? Muhammetdigi anyk. Ka?garly Trkistany? han-beglerini? neslinden. Muny-da onu? zi adar: Bizi? atalarymyz bolan??????? , ???? diilmegini? sebbi ?u. nki Oguzlar elip harpyny ? harpyna wrrler. ?ol sebpden Trk illerini Samanlylardan alan atamyza???? ???? diilr.
Ts: Mahmut Ka?garly trki halklary? hasyna degi?li? Bilni?i aly Trkie ony trk edip goar, Ugurlar o?a ugur, zbekler hem zbek dir. Biz-de trkmen drsmi?
A.P: Mahmut Ka?garly trki halklary? hemmesini? alymy. Meni? pikirime ony belli bir halka a tapa degi?li etmge synany?mak, trki halkary? z tarapyndan bolan halatynda, dar d?njelilik bolar. ne onu? milletini kesgitlemek baradaky synany?yk alymlary? arasynda-da ok dl. Olar bu soragy Garahanly dwletini guranlary? sti bilen zmge synany?ar.
Hyta dilindki taryhy materiallarda bu dwleti guranlary? ady "Gk Art" diip gelr.
ne Garahanlylary beleki trki tapalara degi?li etjek bolan alymlar bar. Kbirleri olar Tujue trklerinden dise, kbirleri Ugur trklerinden, agma trklerinden, igil trklerinden a-da Garluk-agma garymyndan dir. Kbirleri hem olar trkmenlerden dir.
agday yl?yrymla?dyran Garahanly imperiasyna degi?li taryhy bellikler we dil bilimi baradaky eserlerde bu hanlygy? haan gurlandygy, ony guranlary? kimlerdigi hakda beriln blek-biik maglumatlar bolamasa, ba?ga anyk zady? oklugy.
Bu erde bu hanlygy guranlar trkmenler din garay?y gy?gaa grkezip gemek gyzykly bolsa gerek.
Hyta taryhysy Li ?u Hui? pikirie 9-nji asyry? 20-nji yllarynda Garahanly dwletini? dbni tutan Oguzlary? Gynyk tapasy. Ol: Gynyk tapasy Garahanlylary? zenini emele getiren tapa. Bilge Kl Kadyrhan onu? ilkinji kaganydyr. So?raky kaganlar hem ?u tapadan ykan dir. Li ?u Hu bu baradaky garay?laryny Mahmut Ka?garlyny? "Diwan Lugati't-Trkde" bern maglumatlary bilen delillendirip, onu? zni?-de Oguzlardan bolandygyna ynanar.
Ts: Indi Ka?garlyny dn me?hur eden "Diwan Lugati't-Trk" kitabyna geleli. Bu kitap haan, nme in azylypdyr? Ol nhili kitap?
A.P: Mahmyt Ka?garlyny? Diwan Lugati't-Trki haan azmaga ba?lanlygy barada belli bir zady atmak kyn. Awtor kitaby? 1-nji tomunda trk me yllaryny d?ndireninde: Bu kitaby azan ylymyz drt z altmy? altynjy yly? meherrem ay bolup, ylan yly giripdi dir. Bu ?ele bolsa, onda Mahmyt Ka?garlyny? hijri yl hasaby bilen 466-njy yldan ?rk bu kitaby azmaga ba?lan bolmagy htimal. Kitaby awtory? golazmasyndan grip alan Muhammet ibn Abi Bakri: Kitaby? awtoryny? z eli bilen azan nusgasyny? so?undaky szi edil bol?y aly edip aldym. Kitap 464-nji yl jemadil owwal ayny? ba?larynda azylmaga ba?lanyp, drt gezek gzden geirilip dzedilip, 466-njy yly? jemadil ahyr any? 10-nji gni du?enbe so?landy dir.
Dimek Mahmyt Ka?garly Diwan Lugati't-Trki? 1-nji nusgasyny hijri 464-466 (milady 1072-1074) yllarynda azyp tamamlap, hijri 467-nji (milady 1075) ylda hem onu? stni etiripdir. Onso? Abbasly halyflaryny? igrimi edinjisi, Jelaletdin Seljuklyny? ara go?ulmagy bilen tagtda oturan Abulkasym Abdulla Mutedi Bella hdrlpdir.
Diwan Lugati't-Trk ilkinji notbatda araplara trk dilini wretmek in yazylan szlk. ne bir adaty szlk dl. Ol ?ol bir wagty? znde-de Garahanlylar dwrndki btin trki halklary? yktysady, medeni durmu?yny, ylym-magaryf, edebiat-sungat ugurlarynda gazanan stnliklerini, hkimiet, syasat, dwleti dolandyrmaga bolan ba?arnyklaryny, filosofik-ahalk d?njelerini, dp-dessurlaryny ba dil seri?delerini? sti bilen tanadan bir ensiklopediadyr.
Diwan Lugati't-Trk mazmun tadan gaty gi? edi m? b? zden artyk sz we sz dzmlerini z iine alar. Awtor her bir szi harplary? az-kplne gr, arapa bogun esasynda elipbi tertibinde berip, szleri? ulanyly? ollaryny doly bildirmek in berk szlemler gurupdyr. K erlerde hem getiriln sze degi?li hikmetler, ata szleri, gu?ak we ?ygyr aly seri?delerden pedalanypdyr.
Ts: Bu kitaby? araplara trk dilini wretmek in yazylandygyny atdy?yz. Araplara bu dili wrenmek nm gerek bolduka?
A.P: Ol dwrlerde yslam dnsine hkim trklerdi. Yslam lemini? gndogar eti Garahanlylary? elinde, gnbatara hem hkm srn Seljuklar, trkmenlerdi. Bagdatda islnini halyf edip tagtda oturdan, islemedigini hem tagtdan d?rn Seljuklardy. Onso? trk dilini wrenme zerurieti drer. Mahmut Ka?garly ?ol gerekligi doldurmaga synany?ar.
Ts: Diwan Lugati't-Trkde trkmenler hakda name maglumatlar bar?
A.P: Beleki trki tapalar bilen de?ni?de onda trkmenler barada beriln maglumatlar hemmeden kprk bolsa gerek. Oguza szler diip hli-?indi hatarla?dyrylan szlerden hem-de mysallardan da?gary Oguzlar, olary? 22 tapasy mallaryna urulan tagmalary bilen birlikde birin-birin sanalyp, gi? maglumatlar berilr. ene-de trkmen szni? nireden gelip ykanlygy barada Zulkarnan bilen baglany?ykda uzyn rowaat bar.


استفاده از مطالب اين سایت با ذکر منبع بلامانع مي باشد