Turkmensahra

  ترکمنصحرا

Dr. Araz Parwi? bilen shbetde?ligi? 2-nji blegi

Mahmut Ka?garly kim?"Diwan Lugati't-Trk" nhili ktap?



TS. ?ki shbetde?likde Mahmut Ka?garlyny? doglan senesi agzalmady. ?u barada bir durup gesek. stesine-de siz alymy? a?ay?y barada drli pikirleri? a rowaatlary? bardygyny atdy?yz.
 
A.P. Bu onu? a?an dwri bilen baglany?ykly. Ugur dwleti 9-njy asyry? ortalarynda keninden so? gurlan Garahanly dwleti 893-de Ka?gary patagt edinr. 10-njy asyry? aaklarnyda hem bu dwlet gi?p ugraar. Satuk Bugra Hany? dwrnde Samanlylary? ba? ?heri Buharany alar. Bir rowaata gr Mahmut Ka?garlyny? kakasy Husen Emir Tekin-de Samanlylardan trk illerini alypdyr.
 
Bu e?i?lerden son Garahanlylar Samanly medenietini? tsiri netijesinde yslam dinine girip ba?laar. Bilni?i aly Satuk Bugra Han dwrnde yslam dini dwleti? resmi dinine wrlr. ?elelikde ilkinji musulman trk dwleti hkmnde taryha giren Garahanly dwleti bolar.
 
?ular aly bir zgeri?li dwrde np-sen Mahmut Ka?garlyny? haan dn inip, haan dnden tendigi barada anyk bir zat ok. ne ol 1008-nji ylda doglup, 1100-njy ylda hem aradan ykypdyr diip ak edilr.
 
TS. Onu? np-sen eri barada hem alymlary? arasynda birlik oga me?zer.
 
A.P. Mahmut Ka?garlyny? atasy Muhammet, kakasy Husen Kasgary? demirgazyk gndogarynda erle?en Barsganly. Ol "Diwan Lugati't-Trk" kitabynda Barsgan barada maglumat berip: Barsgan Afrasiaby? ogluny? ady. Barsgan ?herini ?ol gurdurypdyr. Bu Mahmudy? atasyny? ?heridir. dir. ne bu kitapda adyln kbir zatlardan ugur alyp, onu? zi-de Barsganda doglupdyr, agalyk yllaryny Ili derasyny? bounda geiripdir dien garay?-da bar. Bu garay?a gr onu? zne Ka?garly dimegini? sebbi "Diwan Lugati't-Trkde" Hakanie (Garahanly) trkesini esas edinendigi, Ka?gary? hem dwr? mhm medeni merkezlerini? biri bolanlygy.
 
Mahmut Ka?garda Satuk Bugra Hany? saldyran Sajie ve Hamidie medreselerinde okap, dwr? astronomia, matematika we beleki bilimlerini, ?ele hem arap, pars dillerini wrenr. ne onu? salap tutan esasy ugry trk dilini, onu? drli dialektlerini wrenmek, bu ugurda i? alyp barmak bolar.
 
Alym twerekdki trki tapalary? hemmesine alanyp, olary? medenietlerini, halk dredijiligini wrenmge ba?laar. Mahmudy? trki tapalar bilen bodan-ba? tany?dygy ge? zat dl. Sebbi Garahanly topragynda a?aan oguzlar we beleki tapalary? bolan etraplaryny Mahmudy? atalary bolan emirleri? dolandyran bolmagy htimal. ?ele bolsa, onda Mahmut trki tapalary? dialektleri bilen agalykdan tany?.
 
Adyl?yna gr Mahmut Ka?garly kitabyny in drli trki tapalary? arasynda bolup 15 yllap material toplap gezipdir. Onu? Hakanie trkesinden da?gary Oguz, Gypak, Argu we igil aly dialektleri-de pugta wrenendigine ?bhe ok. Onu? zi ?ele dir: men olary? ?herdir shralaryna ba?dan-aak alandym. Trk, Trkmen, Oguz, igil, agma, Gyrgyz tapalaryny? szlerini bellp ykyp, olardan pedalandym. ?elelikde bu tapalary? dilleri meni? regime pugta orna?dy.
 
TS. Mahmut Ka?garlyny? kitabyny azmak in ?una zhmet ekip, ?una material ygnamagy onu? z diline hem iline bolan guwanjyny grkezr. ne nme in ony trk dilinde azman, arap dilinde azypdyr? Bu erde yslam dinine girileninden so? Orta Asiada arap medenietini? tsirini? artanlygy bir rol onadymykan?
 
A.P. Meni? pikrime kitaby? azylmaganda arap medenietini? roluny? bolandygy ?besiz. ne bil?imiz aly kitapda trki szler getirilip, olary? arap dilindki manylary berilr. Trki halkara arap dili wredilenok-da, araplara trk dili wredilr. Araplary? trk dilini wrenmegini? olar in pedalydygy hem ayk adylar.
 
Arap medenetini? tsirine gelsek, Garahanlylar yslam dinini kabul edeli aradan bir asyra gola wagt geenso? arap elipbii-de kabul edilrler. Onso? bu elipbi gadymy ugur azuwy bilen bir hatarda ulanylyp ugraar. Mysal in Garahanlylary? 1057-nji yldan belk ykyp ugran te??e pullarynda gadymy ugur azuwy bilen birlikde arap azuwy-da bar. Garahanlylar dwrnde ykdysady hem medeni durmu?y? gllp smegi bilen birlikde ?ki Dokguz Oguz dbi bouna alnyp barylan ylmy edebiat-da gjer.
 
Arap yslam imperiasy gden d?p ugranso? bolsa, so?raky halyflar z hkimligini swe?je? milletlere daanyp saklamaga, ?edip yslam imperiasyny? at-abrany goramaga synany?arlar. Halyfatlyk ilki horasanlylardan so? hem mawerannehirlilerden agny trki halklardan go?un edinr. ?elelikde oguz trkmenleri topar-topar bolup, Yrak we ?am taraplaryna, Kii Asia g edrler. Imperiany? gnbatar bleginde trkmenleri? guran Seljuk dwleti onu? syasy durmu?yna gli tsir edip ugraar. Dura-bara arap halyfatlygynda wezir-wekillik, emir-serkerdelik trkmenleri? eline ger. ?edip halyfatlygy? i?ini redn trkmenler bolar. Halyf bolsa, di?e dini ornyny saklap galar.
 
Gnbatarda imperiany? yktysady gatna?yklary seljuklary? sti bilen, gndogarda hem swda gatna?yklary Garahanlylary? sti bilen amala a?magy netijesinde halyfatlygy? yktysady jan-damary-da umuman trki halklary? eline ger. Bu agda bolmalysy aly, syasy we medeni durmu?a-da tsir edr. Imperiany? gnbatar we gndogarynda gnsan halky? durmu?yna si?ip duran arap-yslam medenieti bilen birlikde trki halklary? gadymy medenieti-de rbona galyp ba?laar.
 
Araplary? hkim twereklerine, syasy, medeny i?grlerine, ilaty? kbir bleklerine-de trki dili wrenmegi bir zerurlyk halatyna getiren ?u syasy, yktysady we medeni ?ertlerdi. Ka?garly atmy?layn Derdini d?ndirmek we trkleri? gwninden turmak in olara trk dilini werenmekden gowy ol okdy. Trk dili arap dili bilen ary?a ykan, iki at aly ba?a-ba? apy?yp gelrdi.
 
TS. ?ol dwrlerde gurlan trki dwletleri? arasynda z diline hem iline guwanan eke-tk Garahanlylar bolupdyr. Seljuklar bolsa z dilini sdrmegi? deregine pars diline gulluk edipdir. Munu? sebbi hem olary? medeni derejesini? pes bolanlygy dinler bar.
 
A.P. Garahanlylar dogrudan-da Orta Asiany? aristokratik we medeni mirasyny? uly blegini gorap saklapdyr. Olar trk dilini sdrip, gadymy ugur azuwyny dowam etdiripdirler. Seljuklary? pars dilini azuw dili edinendigi dogry. ne men olar z medenietlerine guwanan dldir diip piker edemok. Seljuklar ba?ga zady ileri tutupdyr. Gaznalylar-da ?ele.  Olary? maksady hkmdarlygy, g-gudraty elden ykarman saklamak bolupdyr. Munu? in hem pragmatik oly tutup, pars, arap a trk dimn kim bolsa ulanypdyrlar. Maksady? ?u bolandan so? ba?gaa hereket etmek, agny men trkleri? hkimi diip-de, iki uly hem gli milleti z?e du?man etmek elbetde ndogry.
 
Dr. Araz Parwi? bilen shbetde?ligi? 1-nji blegi
Mahmut Ka?garly kim? Diwan Lugati't-Trk" nhili kitap?


استفاده از مطالب اين سایت با ذکر منبع بلامانع مي باشد