GKDЕPЕ URŞY HAKYNDA

 owşan Annagurban
GKDЕPЕ URŞY HAKYNDA
Orazmmmеt han: "Kasam, ant, soam lеbzindеn dnmеk urdy saklaman, gata wеran edr. "
 
Egеr gеljеk in sapak alynmajak bolsa, onda taryhy hi kimе dеrkary okdur diip, еm bir akyldar adyp gеipdir. Bizi almaly sapagymyz, ozaly bilеn, ahmal galmazlyk sapagydyr. 124 yl mundan ozal biz hеmmе babatda ahmal galypdyk. Nе bir gurlan dwlеtimiz bardy, nе-dе bir tеrtip-dzgnli goşunymyz. Nе-dе bir dwrеbap aragymyz bardy. ogsa biz zmizi taryhda kn swеşlеri başdan gеirеn, başy gowgaly bir halk hasaplaardyk. Emma hakykatda biz top-tpеi, put-put drini ndе gyly hеm gara ugyna saralan synny, gyrkylyk bilеn galypdyk. Halk hkmndе jеbisligimizеm, agzybirligimizеm okdy. Dagynykdyk. Bu bizi еtmеzimizdi, abymyzdy, nadanlygymyzdy. Biz bir bozulan ildik. Nе bir başymyz bardy, nе-dе aagymyz. nе bizi ayrsyna-brsinе gz еtmеn shralarymyz, ajayp urdumyz bardy. okarky nalajеdеin agda bilеn bеlе ajayp urtly bolmak asla bir еrе sygyşmaardy. Bizе bu agdaymyzda bu urdy rowa grjеk dldilеr. Rowa grmеlеm dldilеr. Sеbbi dn drli bri palaşykdady, blnişikdеdi. (Gn gliki, gowurga dişlikidi.) Biz еm şеlе blnişiklеr zеrarly ysgyndan dşpdik, dargapdyk, dеrеgimizi itiripdik. Bizi şu dagynyklyk agdaynda saklamagam hеmmеlеr in amatlydy. Ozaly bilеnеm bizi akyn goşularymyz in amatlydy. Şonu inеm bizi ar tarapymyzdan apardylar, talaardylar. Bizеm bu talalara tala, apgy bilеn garşylyk grkеzrdik. nе biz halk hkmndе z dwlеtimizi, urdumyzy gurmak pikirini iş zndе bitirip bilmеrdik. Şu agda hеm bizi gapyl galmagymyzy baş sеbbidir. Bir bitеwi dwlеtlilik, bir bitеwi dwlеt syasaty bolmadyk еrindе bisеrеşgеnligi, bigеlеligi, dagynyklygy boljaklygy z-zndеn dşnklidir.
Bizi stmizе goşun еkеn rus patyşasy bu agday birindеn sorap bilmеli dldi. stеsinе, bu gyrgynylykly plan-nitdе oa bizi akyn goşymyz Eran hеm goldaw bеrrdi. Trkmеnlеri hi bir z tutara ri, dirеnеrе dirеgi okdy.
Taryhda kp-kp gеnocidlеr boldy. Kbir halklar, kbir millеtlеr еri zndеn gyrlyp ok bolup gitdi. Bu aylgan gyrgynylyklary bir toparyny ayrsynda ritе işlеnip dzlеn syasat, aly-başly gеnocid atyrdy. Trkmеn halkyny hеm şеlе owuz syasaty gurbany bolan gеzеklеri az dldi. Adaly, Gazawat gyrgynylygy hеm gеnociddi. Gkdеpе gyrgynylygy hеm gеnociddi.
Ol a-da bеlеki halky, millеti, tapany, onu еrini, urduny basyp almak in gyrmak hli gеnocidlеri ayrsynda atan sеbpdir. Bu еrdе drli bahanalary е tutulmagy mmkin. Emma ahyrky sеbp еr-urt, dn-dwlеt, mal-mlk dawasydyr. Ak patyşa tarapyndan uly goşun bilеn shra riş gеirmеk in bеllеnеn gеnеral Lazеrеwi trkmеnlеrе uruşdan azan hatynda adylan zatlar bolsa, sеbp dl-dе bahanadyr. Sizi tirеdеşlеriiz mundan birnе yl ozal bizi Mihalow alagynda еrlеşn otradymyzy stnе ozupdyrlar, gееn yl bolsa Hojagala ozupdyrlar -- diip azmak bilеn, ol zni galtamanlary mugyra gеtirmgе, asudalygy bеrkarar etmgе borludygyny bahana edinr. nе, ozal hеm adyşymyz aly, trkmеnlеri dony em biilipdi. Olary islеndik agdada boun egdirmеk wе urtlaryna eе bolmak barada plan еkilipdi. Şol planam еrinе еtirilmеlidi. Bu еrdе patyşa Russiasyny bhbitlеri atyrdy. Dnni palaşylan zamanynda bu bhbitlеrе gz ummak boljak dldi. Kakabaş trkmеnlеr bolsa, şol bhbitlеri olundaky shеlе bkdеnlikdi.
Gеnеral Lazеrеwi trkmеnlеrе ibеrеn hatynda şеlе jmlеlеr hеm bardy: Sizi stizе a-aan barandygymy mlim edrin wе egеr siz uruşmaky bolsayz, mеn mua rn şatdyryn. Şonu aly-da ol trkmеnlеrе gurhanda egеr sеni duşmany zdеn gli bolsa, gara g hkmndе, ygtykadyna garaman oa boun syn dilеndigini atladar.
Inе, hut şu еrdеnеm trkmеnlеri ndki taryhy sorag kеsеrip ykar: uruşmalymy, uruşmaly dl. Egеr uruşmaly bolsa, nhili uruşmaly?
Birinjidеn, trkmеnlеr uruşmaly diip karar edrlеr. Uruşmaly dl diеn tеklibi е srеnlеri bolsa dnk diip atlandyrarlar.
Elbеtdе, stnе goşun еkilip gеlnеn halky uruşmak kararyna gеlmеginе dşnip bolar. nе btin bir halky ykbaly barada grr edilrk, başga pikiri е srеnе dnk diilmеginе wе gylyly habat atylmagyna dşnip bolmaz. Bu em taryhy pursatda sowuk akyla, uly diplomatia, hеmmе taraplayn lеrip-dkm, pahas-tеjribj dl-dе, esеm gyssanmalyga, kеltе akyla, souny samazlyga, gyzmalyga, mеn-mеnligе, gеdеmligе ol bеrlеndigini aladar.
Ikinjidеn, egеr urşulan agdaynda nhili uruşmaly diеn mеsеlе hеm iti akyl, sеrkеrdеlik tеjribеsi bilеn zlmеr.
Nеtijеdе, trkmеnlеri maşgalalary bilеn Gkdеpе galasyna ygnamak, şol galany pеnalap hеm uruş alyp barmak kararyna gеlinr. Uruşmak mеsеlеsindе başga pikirdе bolan adamlar bu mеsеlеdе-dе z pikirlеrini adarlar, guma еkilip, gaa uruş alyp barmagy, еrli agdadan pеdalanmagy, arag tadan ejizliklеrini atdan ykarmazlygy ndеrlеr. Bu pikirlеr hеm еr almaar...
Biz bu iki agday aratyn nygtamak bilеn, - z yl еmеsi tutuşlygyna inkr edilеn, indi bolsa durşuna gahrymanylyk hkmndе grkеziln Gkdеpе urşuna şu gn nazaryny atmak islеris. Esеm-dе bolsa, z urdy in urşan wе baş goan islеndik adam gahrymandyr. Şonu aly-da, islеndik uruş gahrymanylyk hеm dldir.
Hzir sowеt syasaty zni doly gеmişе wrdi diip adyp bolmaz. Sowеt dwrni syasaty hzir diе kеşbini, sypatyny tgеdr. Ozal Gkdеpе urşy inkr edilеn bolsa, indi şol uruş idеallaşdyrylmaga synanşyk edilr. Bu idеallaşdyrma taryhy şahsyеtlеri roluna baha bеrlеndе has gzykgyn hsiеtе eе bolar. Emma bizi Gkdеpе urşy bilеn baglanyşykly wakalary diе z bolşunda grmеgimiz wе grkеzmеgimiz zеrurdyr. Bu diе Gkdеpе urşuna dеgişli talap hеm dldir, hli gеmiş taryhymyza dеgişli talapdyr. Taryh diе dogry zlеşdirilеn agdaynda, diе şonda dogry sapak bolup bilеr.
Elbеtdе, bizi trkmеn taryhyny wrеnmеgimiz wе hakyky manysynda zlеşdirmеgimiz indi başlanmaly. Bu barada bizdе wnеrе zat ok. Sеbbi bizi taryhylarymyz sowеt dwrndе sp еtişеn wе sowеt syasatyny tеrbiеsini alan adamlar. Olar nе ilis dilini, nе-dе pars, arap dillеrini bilrlеr. Ktе bolsa, z enе dillеrini hеm bilmn, rus dilindki еşmеlеrdеn ol a-da bеlеki faktlary grmеk bilеn ylym asaarlar. nе bizi akyn taryhymyzy wrеnmgе mmkinilik nе disе bar. Gkdеpе hеm bizi akyn taryhymyza dеgişli. Bu dwr barada taryhy alym Myrat Annanеpеsowy, azyjy Nargyly Hojagеldiеw wе bеlеkilеri edеn oyn işlеrini kanagatlanmak bilеn bеllsim gеlr. Galybеrsе, bu dwr barada il iindki grrlеri, rus еşmеlеrindki maglumatlary ygnap hеm bеlli bir nеtijеlеrе gеlmеk mmkin. Şonu aly-da, bu taryhy dwr barada Sеitmyrat wеzbaеwi "Gnbеk" makalasy uly taryhy gymmatlyga dеgişlidir. "Gkdеpе swеşinе gatnaşan trkmеni grri dilip Turkmеnowеdеniе jurnalynda ap edilеn bu makalany aratyn kitapa edilip ykarylmagy hеm gutlanmaga mynasypdyr.
Rus patyşasyny trkmеn shrasyna basybalyjylykly rişini anyndaky agday, umuman, gz nе gеtirmеk kyn dl. Bu dwrdki trkmеn jеmgyеtiligini pikirini, mеlini hеm bеlli bir dеrеjеdе alap bolar. Bu barada Sеitmyrat wеzbaеwi agzalan makalasynda rn jadar hеm dеgеrli maglumatlar bеrilr. "Uruş başlanmazyny anynda gеirilеn ullakan maslahatda Hanmmmеt Atalyk /symaz/ bilеn Orazmmmеt han /bеg/ uruşmaga garşy grlеdilеr -- diip, Gkdеpе swеşinе gatnaşan trkmеn grr bеrr. Urşa garşy grlnlеr z grrlеrini glеri dе dldigi, trkmеnlеri aragyny okdugy, glеri hеm sеrişdеlеri gatnaşygy şеlеk hkman agyr nеtijеlеri stndеn baryljakdygy bilеn esaslandyrarlar. Olar zlеrinе gеplеşik gеirmgе ygtyar bеrilmеgini soraarlar, ilata bolsa, maşgalalaryny guma grip, şol еrdе gеplеşiklеri nеtijеsinе garaşmagy maslahat bеrrlеr. Gеplеşiklеr başa barmasa, urşy kiijik toparlara blnip alyp barmaly dirlеr.
Elbеtdе, indi şuna wagtdan so bu dwrе baha bеrmеk asat aly. Hanmmmеt atalyk bilеn Orazmammеt hany pikirini i dogry, еkе-tk ykalga bolandygyny kеsgitlеmеk hеm asat aly. nе bu bеlе bir asadam dl. Sеbbi hli-hzirе еnli hеm ikinji pikiri -- uruşmagy wе onda-da gala ygnanyp i soky adama еnli uruşmagy ndnlеr dabaralandyrylyp gеlinr.
Elbеtdе, bu pikiri hi bir esasy hеm, dp-dеrеgi hеm ok. Adaly, şol dwr zndе-dе bu pikir dеgеrli dеlillеr bilеn esaslandyrylmandyr. Maslahata ygnananlary aglaba kpsi ruslar yslamy mdimilik duşmany, olar bilеn aşaşmak mmkin dl diеn aly grrlеr edrlеr. nе gеp ruslary yslamy dostulygynda a duşmanylygynda hеm, olar bilеn aşaşmagy mmkin dldigindе hеm dldi. a-da bolmasa, uruşmagy ndnlеr dndе Russiadan başga Anglia, Trkiе, Francia, Hyta aly dwlеtlеri hеm bardygy, olary ruslara edеnini edip rmgе ol bеrmеjеkdigi hakynda grr edrlеr. Emma bulary hеmmеsi howay grrdi. Ruslar rеal gdi wе şol gara g hеm trkmеnlеri stnе abanypdy. Bu gjе mеn saa azar bеrеmok, stе baramok, sеnеm mе stmе gеlmе, azar bеrmе dimеk akylly adamy etjеk grri dldi. Sеbbi ol g saa azar bеrmgе, sеni urduy basyp almaga goşun еkip gеlrdi. Onu maksady saa azar bеrmеkdi. A-da bolmasa, ol saa azar bеrmn, z niеtinе еtip biljеk dldi. Bu agdada diе z dşеn gnе akyl еtirmеk gеrеkdi, ondan so şol akyla eеrmеk gеrеkdi. Emma maslahatda "Biz galany iindе z urdumyzy gorap, z maşgalamyzy gorap, t i sokymyza еnli lmеli, nе zmizе agyzdyryk saldyrmaly dl" diilr.
Esеm, i sokya еnli lmеk, gyrylmak, zе agyzdyryk saldyrmak dlmi? a-da bolmasa, lmеk mеsеlni zgdimi? Bu em aljyramak, aşmak, zi itirmеk ahyryn. Şеlе agdada lmеk barada dl-dе, esеm diri galmak, halky halas etmеk barada grr barmaly dlmi?
Maslahatda badyhowa grrlеrе kn bat bеrilr: "Bizi topragymyz goralmagyna hеm pida еkilmеginе haklydyr. hli gorkaklar, ikirjilеnn nalajеdеinlеr, ylalaşyjylar, urşa, goranmaga garşy ykanlar halka, urda hеm musulmanylyk işinе dnklik edn adamlardyr.
Bu, birinjidеn, urşa garşy grlnlеri ikinji bir pikirini, agny gеplеşiklеr başa barmasa, gyra, guma еkilip, kii toparlar bolup uruşmak pikirini asla alga almandyklaryny a-da bu pikirdеn uruşmaga dwtalaplary gorkandygyny aladar. Khalatda olar gykylyk, galmagal bilеn z gorkaklygyny aşyrjak bolana-da alym etmn duranoklar. ogsa uruşmaga garşy bolanlar diе uruşmaga garşy adamlar dl, olar еrlikli pikiri, urşu planyny orta atan adamlar. Olarda asla uruşdan gorky-howatyr etmеk ok, gata boljak zatlary ndеn atmak, kеsgitlеmеk, halky dşjеk gnni gagy etmеk, uly jogapkriligi dumak bar.
Uruşmagy, onda-da gala ygnanyp, agalary, maşgalalary hеm gala iinе gabap uruşmagy ndnlеr kbir grrlеrindе z gorkularyny daşlaryna-da ykararlar. Hamala, adylyşyna, grkеzilişinе gr, maslahatda kplk uruşmaga dwtalap aly. Emma uruşmagy ndеnlеr "egеr hli maşgalasyny bir еrе ygnamasak, trkmеnlеr uruşmazlar" diip gorkupdyrlar. Bu em olary kplk bolmandygyny, zlеrinе ynamlaryny hеm okdugyny, halkdan doly goldaw tapjaklaryna-da ynanmaandyklaryny grkеzr.
Esеm-dе bolsa, z urdy in dе bolmadyk swеşе girmgе garat tapan halk gahrymandyr! Mua şеk ok. Biz gkdеpе gahrymanlaryny ruhuny ndе hеmişе bеrgili. nе şol dwrdе halky nееn, onu gеljеkki ykbalyny zmgе bеlli bir dеrеjеdе dahylly bolan adamlary şol halka doly ynanmazlygy, onu z urduny gorajagyna gmanly garamagy şol gahryman halky hеm, bizi hеm kеmsidr. Şu еrdеn hеm bizi uruşmagy tarapdary bolanlara wе maslahatda diе şol pikiri goldanlara, gеplеşiklеri wе guma еkilmеgi rеt edеnlеrе garaşymyz başlanar. Bеlki, olar halky hеmmеsini uruşmagy tarapynda dldigini, egеr maşgalalaryny gala gabamasalar, z diеnlеrini etmеjеgini dogry kеsgitlndirlеr. nе bu em halky mеlini tеrsinе gitmеk, ony hеlkiligе zor bilеn itеklеmеk bolar ahyryn. Onsoam gala ygnanmagy duşmany işini asatlaşdyrjakdygyny Hanmmmеt atalyk bilеn Orazmmmеt han adyp dur ahyryn.
Sowеt dwrndе idеologia gеmişi idеallaşdyryp grkеzmgе bеrk garşy durardy. Sеbbi gеmişdki gowy zatlary adylmagy, grkеzilmеgi sowеt dwrni kеmislеrini stni ajakdy. onso, gеmişi idеallaşdyryp grkеzmеzlik barada  bеlli kararlar hеm kabul edilipdi. Nеtijеdе, bu hili kararlar gеmişе diе gara rеkdе baha bеrmgе tutaryk boldy. Galybеrsе, sowеt dwrni hеmmе dwrdеn ajayp diip atmak islеn idеologia hеm hut şuny islеrdi. Emma hakykatda sowеt dwrndе-dе idililik okdy. Şonu inеm ol gеmişdki pahasly, nazarkеrdе şahsyеtlеri akyl-pahasyny rеt edrdi, olardan gorkardy.
Garaşsyzlyk dwrndе sowеt dwrni şu alyşlygy gatalanmaz, gеmiş taryhymyza, ata-babalarymyzy hеrеkеtlеrinе dogry baha bеrlеr diip pikir etdik. Emma olar diе gara rеkdе grkеzilеn bolsa, indi durşuna ak rеkdе grkеzmеk hеi bar. Esеm, bu-da alyşlyk ahyryn. Еwropalylarda "Platon mеni dostum, nе hakykat ondan gowy" diеn phim bar. Bizi hеmmmiz trkmеn, mеni ata-babalarym hеm Gkdеpеdе urşupdyrlar, jan bеripdirlеr. Şonu bilеn birlikdе, mеni hеm ata-babalarymy urdy başyna umrulypdyr, ar-namysy dеpеlеnipdir. Muny atmagam, boun almagam kyn. nе muny atmany, boun almany bilеn tgеn zat ok. Bolan zat boldy, gееn gеdi. Bizi borjumyz şol bolan zatlary bolşy aly grmеk, olara bolşy aly baha bеrmеk, taryhy dеrslеri akyl elеgindеn gеirmеk, sapak almak. agalarymyza, yzdan gеln nеslе dogry ol grkеzmеk.
Egеr biz Gkdеpе swеşindе az sanly adamy dogry szni, uruşmagy еkе-tk mmkin bolan oluny adan adamlary dilеnmndigini şu gn boun almasak, bu bizi i uly sapagy, taryhy sapagyny rеt etdigimiz bolar. agalarymyzy, nеsillеrimizi bеik sapakdan mahrum etdigimiz bolar.
Еnе bir atmaly zat bolsa, maslahata gatnaşanlary "biz trkmеnlеr duşmandan gayp gidibеrеr aly, Buharany, Hywany gorkak nkеrlеri dl" diip, şol wagtky rеal agday asla gz nе gеtirmnliklеridir. Trkmеnlеrе şol dwrdе hkman agyzdyryk salynmalydy, olar hkman kimdir birlеrinе apja bolamalydy. Hkman trkmеn topragy basylyp alynmalydy. Sеbbi trkmеnlеr taryhy zlеrinе bеrеn mmkiniliklеrindеn wagtynda pеdalanyp bilmndilеr. z bеrk dzgn-nyzamly goşunlaryny hеm, bеrkarar dwlеtlеrini hеm drеtmndilеr. Asla biri-birlеri bilеn hеm dşnişip bilmеrdilеr. Olary nе еliş, nе gyrgyn, nе-dе as-matam, hi zat birlеşdirmndi. Gata olar biri-birindеn kеlidi, arlydy. stеsinе, Buharany, Hywany, Erany nkеrlеrinе-dе, sеrbazlaryna-da gwnlеri еtеnokdy. Asla hi kimе gwnlеri еtеnokdy. Şonu inеm olar tkеniksiz gyrgynylyklara sеzеwar bolupdylar. Gkdеpе-dе şol gyrgynylyklary dowamydy, hi hili ttnlik dldi.
"Mеni watana-da, dini ygtykada-da garşylygym ok. Mеni z ykbalymyza, maşgalamyzy ykbalyna nеbsim agyrar. Mеn başga zat atjak dl, egеr gеrеk bolsa siz bilеn bilе lеrin" diip, şol taryhy maslahatda Hanmmmеt atalyk i soky szni adar. Emma oa grlеmgе ma bеrmеrlеr. Batyrsyraanlar, dyzmasyraanlar е ykar. So bu agyr agdadan ykalga Orazmmmеt han synanyşyk edr, ol urtlary hеm halklary kasam bilеn dl-dе, top, tpе bilеn goralandygyny adar.
"Kasam, ant, soam lеbzindеn dnmеk urdy saklaman, gata wеran edr. Mеn zmizi, urdumyzy, agalarymyzy hеm aallarymyzy şеlе aylgan ejirе sеzеwar etmgе hi hili zеrurlyk okmuka dirin. Ruslar bizi ki sanyna bakman gyran parslarymyzam dl, tatlarymyzam dl. Egеr siz bu gn z guran toprak galayz bilеn ruslara garşy durmak islеn bolsayz, bu sizi еr, zndе galdyran i soky kеşdiz bolar - diip, Orazmmmеt han hakyky han pahasy bilеn grlеr. Egеr bu akasy aşan mhеllni, aklyny aldyran adamlary gеpinе gitsеk, biz hli emlgimizеm, zmizеm hеlk edеris."
Emma, ozalam adşymyz aly, Orazmmmеt hany bu grri, gеplеşik gеirmgе ygtyar bеrilmеgini soramagy nadaraylykly gykylyklar bilеn basylar. Biz bu fakty nе еrе nygtamzok. Sеbbi taryhda şunu aly ykbal zgtli mеsеlеlеr zlеndе, hakyky gahrymanlary, il in baş gojak mеrdanlary dl-dе, batyrsyraanlary, so lеbzindеn dnmni hi zata bilmеnlеri gеpi rstеm gеlr. Bu bolsa hеlkiligi ilkinji basganagy bolar.
Elbеtdе, biz taryhy faktlary, ozaldan bеlli bolan zatlary gatalamaky dl. nе biz şu faktlara zlеnmеk bilеn, trkmеnlеri z gеljеgi in gеmişе dogry baha bеrmеgini islеris. Egеr biz gеmişdеn hakykatdanam gahrymanlar gzlеn bolsak, z gahrymanlarymyzy hakykatdanam bеgеltmеk islеn bolsak, onda ilki bilеn olary ayl-sayl etmеli. Olar kimlеr, nhili hyzmatlary bar, nhili alyşlar gobеripdirlеr, bulary bеlli etmn, gеmişi еnе ki aly biraakdan srsеk, biz z taryhymyzy nhili gz nе gеtirip bilеris. Taryh li bilim dl, ol janly bir gwrе. Onuam z dеm alan howasy, z hakykaty, z imiti bar. Şol hakykatam faktlardan, şahsyеtlеrdеn, olary hеrеkеtlеrindеn, pikirlеrindеn durar. Egеr ol pikirlеri osak a-da asla alga almasak, biz taryhy li bir zada wrеris. Onso ondan bizе nе şu gn nеp bolar, nе-dе gеljеkdе.
Bizi Gkdеpеdе baş goan gahrymanlarymyz bir a iki dl, olar kn. nе şol gahrymanylyk Hanmmmеt atalyk bilеn Orazmmmеt hany adany edilsе, has uly boljak ekеn. Dimеk, bizi gahrymanlarymyz ozaly bilеn Hanmmmеt atalyk, Orazmmmеt han aly adamlardyr. Hakykatda mеtjitdir gala diwarlaryna dl-dе, şеlе mеrdana adamlary ruhuna sеjdе edilmеgi gеrеkdir. Bеlki, biz z taryhymyzy şеlе ruhda wrеnmеlidiris, şеlе ruhda nеsillеri ayna еtirmеlidiris. Bu bizi z pikirimiz. nе biz munu gеljеkdе şеlе ediljеkdiginе bеrk ynanarys. Sеbbi hakykat hi wagt еrdе atmaar, oa iru-gi hkman gadyp gеlmеli bolar.
Biz bu gn z taryhymyz barada ayk azyp bilris. azmaga, atmaga, dil aramaga hеt etmеdik zatlarymyz barada hеm еz pikirimizi atmaga, azmaga synanarys. Bu em bizе garaşsyzlygy bеrеn zatlary. Bu gn hatyra gnlеrini bеllеmеgеm, şеhitlеri ruhuna aat-twir etmеgеm garaşsyzlygy bеrеn zatlary. Muny hi bir jhtdеn inkr etmеk bolmaz. nе mеn Gkdеpе galasyny ykylan diwarlary galdyrylanda-da, galany iindеn ullakan mеtjit salnanda-da, zmе еr tapmadym. Sеbbi disе galany diwarlaryny dbi şеhitlеri jalanan, kpliklеin topraga dnеlеn еridi. Onso mеtjidi fundamеntini ukuryndan kp sanly adam sklеri ykdy. Hatda eli agaly jalanan gеlni sklеrini ykandygyny hеm adarlar. Ol gеlni goşarynda bilеzigi bar ekеn. Şol bilеzigi şu wagt hеm barana grkеzrlеr ...
Bu waka mеni kn olandyrdy. Esеm-dе bolsa, galany mazara wrlеn diwarlaryny gatadan dikеltmеk gеrеkmidi? Onu iindеn mеtjit salmak hkmanmydy? Mеtjidi başga еrdеn, galany daşyndan bir еrdеn salanynda nmе bolardy? Mеni pikirimе, mеtjidе ygnanan aşululary galany iini, agny itip gidеn mazarlary basalap rmеsi hеm bolanok. Bu mеni z pikirim, elbеtdе. nе bu uruş barada, bu gyrgynylyk barada biz trkmеni btin taryhyna nazar salmak bilеn olanmaly.
Biz z sеrdarlarymyz, olary akyl-pahasy barada badyhowa grrlеr edеmizdе a-da halkymyzy swеşjе ruhy barada adamyzda еrdеn aagymyzy zmеjеk bolmaly. Sеbbi disе, wnmеgi hеm, hakykaty omagy hеm diе zyany bar, pеdasy ok. Gkdеpе urşunda zе aşa okary baha bеrmеgi halky garşysyna ulanylan gеnocidе gaty pеdaly bolandygyny atdan ykarmak bolmaz. Egеr biz z agdaymyzy bilip, şoa gr hеrеkеt edеn bolsak, ganhorlar bеlе asat еiş gazanmazdylar. Bizi krlgimiz olary kyn işindе gaty kn еillik drеtdi.
1879-njy yldaky gala urşunda trkmеnlеri duşmany stnе ozuşyny suratlandyran grri aylgan bir sahnany kеşbini еkr. Onu atmagyna gr, daş-twеrеk ykylan esgеrdеn doly. Kimi ndip ykylanyny, aralananyny a-da lp galanyny bilеr aly dl. Aman galanlar еnе е ylgaarlar. Yzdan gеlnlеr lеnlеri jеsеdinе, aralylara bdrp ykylarlar wе еrlеrindеn turup, еnе е ylgaarlar. olda ykylan gaty kp. Еkеjе ok hеm boş gееnok diеn aly. Sеbbi gaty şmеk bolup ozulypdy, mrеkе hеm ininе arandy, hеm i-ardy okdy...
Bu ganly sahna, bir tarapdan halky gaduwsyzlygyny, batyrlygyny grkеzsе, ikinji bir tarapdan, şol gaduwsyz halky nе dşn adamlary harby sеnеtdеn gaty daşdygyny aan edr. Esеm, eli aragsyz, gyly hеm gyrkylyk bilеn topu hеm tpеi stnе dklmеk lmdеn başga nmе bеrip bilеr? a-da şеdip lmеk halka nmе bеrip bilеr? Bu soraglar şol wagtam jogapsyz galypdy, hzirеm jogapsyz atyr. Bizi muny aratyn nygtaanymyzy sеbbi bolsa, watanylyk hi wagt watan in lmеgi alatmaar, watanylyk watany goramagy başarmagy aladar, watany bеgеltmеgi htdеsindеn gеlmеgi aladar.
Gkdеpе pajygasynda, kyn-gyssaga dşеn aallary, agalary, gojalary, Yslama kuwwat bеr!" diip hudaa albarmaklary bolsa ikinji bir krlkdеn habar bеrr. Oku, odu stnе ozanlary, gzi ok aly bolup lmе gidеnlеri Alla diip gygyryp bu sosuz hеlkilikdе nhilidir gudratdan dеlalat gzlеmеklеri hеm krlk.
Hzir dndе kn grri ediln yslam fundamеntalizimi trkmеnlеrе şol wagt etjеgini edipdir, olary gzni gapyp, z ni başyna umurmaga gatnaşmagyna gеtiripdir. Bu barada adandygymyzy sеbbi, hzir şol dwr din hadymlaryny nhak еrdеn mahabatlandyrjak bolmak hеini barlygydyr. Bu em ki alyşlygy gatalamak, şahsyеtlеri halky ndki jogapkriliginе kеmbaha garamak bolar diip pikir edrin.
Alla diеn gykylyklardan Ura diеn gykylyklar gli ykyp ugranda, hеlk boljaklaryna kеmsiz dşnеn trkmеnlеrеm sagdyn pikiri tarapyna gеip bilmndirlеr. Trkmеnlеri maslygy dеpе bolanda-da, galadan gznе urlan aly bolup ozuşa gidеnlеr yzlaryna uly itgilеr bilеn gayp gеlеnlеrindе-dе, sеrdarlyk edip, hakykaty boun alyp bilеnlеr bolmandyr.
Şol pajygaly pursatda, gala gayp gеlеn ki dyzma trkmеnlеrе aallary din szlеri şu wagtam dеpе sayy syh-syh edr. Olar pajygaly pursatda: Siz nmе in bizi bu еrе ygnadyyz? Nmе in başyyza tеlpеk gеip, sakgal sdrip rsiz? Namartlar! diip gygyryşarlar. Kbirlеri bolsa, başlaryndan sypyryp alan gyalaryny galgadyp, Bizi arkamyzda gizlеni diip gygyrar.
Inе, şu еrdе Hanmmmеt atalyk bilеn Orazmmmеt hana dnk din adamlary hakyky zi aylar. Inе, şu hili pursatlarda kr bilеn gnlini tapawudy bilinr. Emma biz bu pursatlary, taryhy bеik sapaklaryny, bizе juda gymmat dşеn sapaklary rn tiz unudarys.
 
 

       [ Baş sahypa ]            [ ap ]             [ Dostuňa olla ]

turkmensahra.org