Bapba Gkle

 owşan Annagurban
Bapba Gkle: Bolmady, zmе urdular mеni!
Şahyr Bapba Gklеi  aramyzdan bimahal sogrulyp gidеninе 22-nji dеkabrda 13 yl dolar. Ol maşyn kakandan so ogalypdy. nе bu waka hakynda drli pikirlеr bar. nki şahyr Trkmеnistandaky rеjimi tankytylaryny biridi.
Gynansak-da, ki sowеt rеspublikalarynda  rеjimi tankytysy bolmak howplulygyna galar. Şu  tomus Gazagystanda jurnalist  Askat Şеripjanowy maşyn kakdy. Şonda jurnalisti lmi bilеn bagly bir topar aklamalar adyldy. Hkimiеtlеr jurnalisti igili bolup, gеmеsiz еrdеn gееndе maşyny aşagyna dşеndigini atsalar, bеnisini opеracia edеn wralar onu ganynda alkogolu bolmandygyny tassykladylar. Başga bir gazak şahyry, oppoziciadaky gazеti habarysy Nury Muftagy bolsa, gеip baran awtobusy nе itеklеnip ldrilеndigini grеnlеr bar diip,  BBS habar bеripdi.
 
Esеmеm bolsa, biz bu gn Bapba şahyry lmi hakynda dl, diriligi, agny onu drеdijiligi hakynda kprk grr etmеgi gz ndе tutduk.
 
 
Oba еsеsindе, bir el tеrsinе
Edilеn iş, gara işе nusgalyk.
atyr bеzеg bеrip еri stnе
Bir owadan kpеk, daylgy maslyk.
 
atyr kpеk rahat, azapdan azat,
Gnsindеn janyn bеrip zlip.
Eh, nе hеnizеm bahana arap,
Jеsеdi bonunda daylgy dur p.
 
Bapba şahyr bu sеtirlеri rеgindеn syzdyranda, trkmеni başyndan injеk şu gnki klpеtlеri ndеn aan aly. Şahyr rеgi bonundan pi zlmn atylan iti ykbalyna nе еrdеn gylanok. Bu iti ykbalynda erki elindеn alnan hеm i soki dеmdе, dnaеdеn zlendе-dе aagyny uzyn salmaga ygtyary bolmadyk bеndini ykbaly bar. Hukuksyzlyk ykbaly bar, dеpеlеnmеk bar!
Şahyr:
 
 -- Ndip ldrеdе bolmaar iti?!
Ary alyp ldr, ldr kеpinе.
nе soky dеmdе gowşady pi,
Bir gowşaklyk dusun soky dеmindе
 
diip zynharlaar. Emma zalym nadanlyk bir damakdan alanso gowşatmany bilmеr. Gowşatsa, z damagyndan alnar dp gorkar.
Bapba nеrеssе ogalanda trkmеn halky hzirkisi aly kpliklеin tussaglygy o diеn duanokdy. Trm dşеni dowzaha dşеn aly hasaplasa-da, olary hеmmеsi bir gn iş edеndir, ogsam gazamat edеslеri ok-la diip pikir edrdi. Emma şеlе bir gn gеldi, iki adamy biri, hеr bş maşgaladan ikisi jеnaaty bolup ykdy.
Şahyry rеgi, onda-da hakyky şahyr rеgi ilinе gеljеk bеtbagtlygy ndеn duar hеm gan aglaar dirlеr. Bapba nеrеssni uly şahyr rеgi bar ekеn. Şonu inеm ol:
 
-- atyr kpеk zn sidirip еrе,
owuz nadanlygy bir pidasy dеk.
Hеm a basan p ala sudury
Trmеdе lеni familiasy dеk
 
 diip, rеk paralaar. Esеm bu bizi halkymyzy Şagaldaky trmеdе ln hеm   it aly gmln igitlеrini ykbalyny ndеn duulmasy dlmi!..
Esеm, şahyr trm dşp grmndi ahyryn. Trmеdе lеni familiasyny ol bounda bony pli ldrilеn it bilеn nhili akynlygyny barlygyny diе şahyr rеgi grp biljеkdi, bu diе hakyky şahyrdan ykjak dееşdirmеdi. Şahyr rеgi it halyna aglap, it ykbalyna anyp, diе bir it ykbalyna anmandy. Bu grri, bu aylgan kartinany ayrsynda adamzat aladalary, azatlyk, erkinlik hakyndaky arzuw atyrdy.
Şahyr diе erkinlik adymyny adanda, diе azatlygy adymysy bolanda bеikdir, rеgе akyndyr.
Dogry sz gji, hakykaty gji hi bir zat bilеn lеlip a dееşdirilip bilinmеz. Şahyr, azyjy, sz eеsi diе dogry sz bilеn, rеkdеn dulan wе yndan ulan hakykat bilеn glidir. Egеr şahyr rеgi bilеn duan hakykatyny adyp hеm oa wеpaly bolup yksa, ol iki essе glidir. Emma şahyrlar bolar, rеklеri bilеn bir hakykaty duarlar, dillеrindе başga hakykaty hеjiklеrlеr. Hzir Trkmеnistanda z rеgindkini atman, agdaa gr azan şahyrlar kn. Emma olary hi birini il iindе hakyky şahyr abray okdur. Sеbbi olar z rеgindki hakykaty, il rеgindki hakykaty adyp bilmеnlеri in z şahyrlyk gudratlaryny birеm itirеndirlеr. Tary bеrеn şahyrlyk gudratlaryny, glеrini itirеndirlеr. Olar dogry szе, hak sеnеdе gulluk etmgе dеrеk durmuşy wagtlayn rahatlygyny, at-dеrеjеsini, baragyny alanlaryny gowy grеndirlеr. Өz sеnеtlеrini gara bokurdagy gullugyna hzir edеndirlеr wе bisеnеt bolup galandyrlar.
Emma hak şahyrlar hеmişе ili agysy bilеn aglaarlar. Gurbannazar Ezizow atmyşlayn:
-- Han-bеglеr,
Şazada, şalar lrlеr,
Halk aglaar şahyryny at edip.
 
Bapba nеrеssе inе filosof şahyrdy. Onu:
-- Dnе,
Durky plwan dnе -- diip başlanan goşgusynda hzirki zaman trkmеn şahyrlaryny dn hakyndaky pеlsеpеlеrini kpsindеn has aryk gеilipdir. Şahyr bu dnеdеn adamany inkr edr. Ol :
--Nadandan adan dnе,
adany gidn dnе -- dir.
Huday hut zi aly dymyp, bar bеla-bеtеrе ydap oturan dnеdеn basylsa basylyp rmеli. nе dn-dе şahyr aly dşnmеk gеrеk. Oa sgmеgеm, aşyk bolmagam hkman dl. Ony z bolşy aly kabul etmеli hеm-dе oa z gwn gzеlligii goşmaly. Ony bir dim arassalamaly, bir gеzеm okaryk gtеrmеli. Bеgеltmеli! I bolmanda şoa ymtylyp aşamaly!
Şahyry Bolmaz bolmajak bolsa goşgusy  ol hеniz aramyzdan gitmеzindеn aforizmе wrlеn goşgudyr. Edеbi jеmgyеtilikdе bir iş başa barmasa, dеrrеw Bapba nеrеssni şu goşgusy atlanardy, ondan sеtirlеr okalardy. Bapba şе diipdir dilеrdi. Pyşyrdylar goşgusy bolsa, şahyry hakyky trkmеn rеgini azardyr, dеrdidir. Esеm, şu gnki gn trkmеn z agdayny pyşyrdap grr etmеrmi nmе? Pyşyrdap dеrdini bеtеrlеtmеrmi nmе? Onso pyşyrdylar galap gidip otyr. Dеrt artar, goşalanar, bеrigr. Şеdibеm amanlyk ody aşyl alnyny abradyp anar, uludan anar, bеlеntdеn tutaşar. Şahyr bu ahwalata iini tutup, hеniz şеniljеk gndеn has şеnipdi.
akdylar amanlyk odun,
So zlеri şеndilеr.
Bapba şahyry goşgulary z wagtynda trkmеn mеtbugatynda еtеrlik ap edilmеdi. Emеl еtеn aranja rеdaktorlar ol goşgulary cеnzorlara еtirmn dogramaga hеm paralamaga alyşdylar.
Nadan najyrar egеr,
rеk еtsе agzyna.
Edеn-etdilik edеr,
Emеl еtsе azgyna --
diip, şahyr şеlе agdalardan kn anypdy. Sz bеrmеgiizi soraan! diip anypdy. Emma nadanlygy baş principi sz bеrmеzlikdi, gеplеtmеzlikdi, atdyrmazlykdy. Nadanlyk başarsa, dogup gеln Gn nеm etеgi bilеn apjakdy. Bu onu tеbigatyna i mahsus hsiеtdi. Şahyr bolsa, btin zandy bilеn nadanlygy, boşlugy, rеksizligi hеm bеnisizligi, dugusyzlygy... garşysyna ykardy. Bu onu azgydydy. Ol munu in urlup-sglmеdеnеm, ldrilmеdеnеm, urdundan kowulmadanam gatmaardy, sеbbi ony yn şahyry azgydy gobеrmеrdi.
Bapba nеrеssni azgydy hеm yn şahyry azgydy boldy. Ol: Szlеr knе, ruhum tzе, Sz bеrmеgiizi soraan! diip azdy. Emma nе Bapba nеrеss, nе bеlеki ynyny dijеklеrе sz bеrildi. Knе szlеr bilеn tzе ruhy, bеik trkmеn galkynyşyny ruhuny ajaklary yzarladylar, anadylar. Mеni pikirimе, trkmеn halkyny igriminji asyry ahyryndaky hli gatgynlary şu bеla bilеn baglydy. Szi gadagan etmеk bilеn baglydy, pikiri bogmak bilеn baglydy.
 
Gan sowady, karar tapdy rеk hеm,
Gwrm oa dolup, lp galdym mеn.
Şuny az grmli birеk-birеkdеn,
Mahal-mahal adam boljak boldum mеn.
 
Inе, bu şahyry kmilligi alnyndaky ahwalaty bolmaly. Ol nadanlyk akymyny, kprjiklp duran gatgynly tolkunlary girdabynda adap, ahyry ganyny sowandygyny, adandygyny wе lp galandygyny adar. Emma onu bir gwn tеsеllisi bar: ol wagtal-wagtal adam boljak bolupdyr. Dimеk, dogrusyny atjak bolupdyr, grеşipdir. Gynanypdyr, gylypdyr. Bipеrwa, bigеlе, li bolup aşamandyr.
 
Yra atma soy gеldi,
Mеn bir tarapa erin.
Bu еrlеr bеrmеz tеsеlli,
Bu еrlеri alyşaryn
Bir jbt gayş digе.
 
Goşguda ola ykany rеk dogumy, agydy barmy? Bar! Şahyrlar mydama ol gzlеrlеr, е, agtylyga, nura kidn oly gzlеrlеr. Sеbbi olar batgalykda wе garakyda oturmaga kayl dl. Gululyga kayl dl. Gara tmlgе, hapa, pеsligе kayllyk başlanan еrindе şahyrlyk gutarar, r...
Bapba şahyry nеrеssе aganyky aly rеgi bar. Ol mеn salgymy ayrsynda, siz bolsa brsindе dir. Emma bu adylan szе, rеk sеdasyna şol wagt kim dşnjеkdi?
Arman, şahyr gayş digini gеip, ol ayny еiljеk tozanyny arasy bilеn alyslara gidip bilmеdi. ogsa ol rеkdеn uzak-uzak mеnzillеri yşkyna dşpdi. Өz halkyny agty oluny yşgyna dşpdi. Bagtly mеnzillеri yşgyna dşpdi.
Bolmady, zmе urdular mеni diip, ol juda argyn mahallary azypdy. Emma hakyky şahyr rеginе armagam, durmagam bolanokdy. Şol aylgan gn, bir nadany ruluny wmn alan maşynyny zarbasyna duar bolmadyk bolsa, ol hеniz azjakdy, kn-kn ajayp esеrlеri drеtjеkdi. Muny onu bizе miras galan sеtirlеri şahyr rеgini mylaymdan ynamly urgusy bilеn şol adar durar, adar durar.
Inе, ol sеtirlеr:
 
Pynhan syrlaryzy atma maa,
Muny zgе еrdе atma diip.
Sada arzuwlaryz bilеin diе,
Ndеin syr saklap, rеgе dwp.
 
Atma siz maa gara işlеri...
Mеni bu rеgmе hapyyz gеlsin.
 
Şahyr bеtniеtliligi еrе ssdrilmеgini soraar. Sеbbi oa bu dnni garalyklaryny grmеk hеm eşitmеk şеlе bir agyr, ol oa ydap bilеnok. G şahyr şu gnki gn trkmеni z hasratyny еm gеlеnе adyp, emma zni hi hili hеrеkеtsiz oturjagyny wе kimdir birini gеlip zni ukurdan ykarmagyna garaşjagyny şo mahaldan grеn aly.
Esеm, mеnеm, sеnеm, olam şol dеrdi -- il dеrdini agysyny aglaan bolsak, gara işlеr hakynda diе grr edip omalymy? Inе, şahyr rеgini arasy şu еrdеn dmr, ganaar. Ol zni arasyny aylmazlygyny, gata oa mеlhеm boljak hеrеkеti edilmеgini islеr. Amanlygy еri tеinе ssdrilmеgini islеr.
 
Hakykaty gmdlеr.
Dikliginе gmdlеr,
bir mеtr aşak.
Bir yldan ykypdyr,
Kеllеsin gaşap...
 
Bu şahyry i uly ynamy. Hakykatda bu şеlе-dе bolar. rjе bеnili, dnsi bir mmjеk kişilеr srеginе еtdirеr. Hakykat albyrap ykar. Şol ajayp gn gеlеndе trkmеni ajayp rеkli gl gwn şahyry Bapba Gklеi nhili inе filosofialy şahyr bolandygy hеm uly ilе aan bolar. Oa z halkyny rеgindе orun alşy aly orun bеrlеr.
Bir şahyr atmyşlayn, şahyrlar kplеn obalarda doglup, uly şhеrlеrdе  dndеn trlеr. nе olar dndеn tmеzlеrindеn yzlarynda azam bolsa esеr goarlar. Bu hak şahyrlary adaty, ykbaly!
Trkmеnlеrdе azgytdan gayp gutulyp bolmaz diip bir gеp bar. Gadym akyldarlary biri bolsa,  adam ykbaly onu znе hеm twrеginе bagly diipdir. Bеlki, Bapba nеrеssеm dogan gnndеn malayna azylan şеlе gysga mrdir, şеlе pajygaly hеm armanly lmdir. Adata biz ol mrni  gysga boljagyny  duan aly diip azarys. Esеmеm bolsa, şahyr hеniz aşka, drеdijilik hyjuwy joş urup durka:
Sеsim eşdilеr alysdan,
Salgymdan aryk gеrin.
Mеn salgymy ayrsynda,
A siz bolsa brisindе - diip nmе in azdyka nе, başga bir tarapdan, Dogry szli dosty ok, Dogry szlini dokuz obadan kowarlar, Il in aglan kr galar diеn ata szlеrini drеdеn ili şahyryna z tragiki ykbalyna turuwbaşdan dşnmеkdеn başga alajam ok aly. Sеbbi ol edеbiat mеdanyna gadam basan ilkinji gnndеn başlap griplik, igrеn, duşmanylyk aly zatlary goldawdan, dostlukdan, sgidеn has rstеmdigini, aşaklykdan hеm еsеdеn iş grnlеri, alanylary, hilеgrlеri işini has rowadygyny grmе kеmini gomaar. Bеlki-dе, şu agday zеm hak şahyry galp şahyrdan, bokurdak gullaryndan sеn bir nrsеdir.
Bapba şahyr arymyklygy, ikizliligi rеt edrdi. Onu drеdijiligindе ylalaşmazlyk, ylalaşmasyz zatlara garşy bеrk pozicia glidi. Şonu inеm onu goşgularyny rеdakcialarda kn bir dwtalap bolup alyp galmazdylar. Emma Bapbany başga bir hsiеtеm bardy, ol rеdakcialara atalap, goşgy hdrlp rmеzdi. Ol az azardy. Sеbbi onu hsiеtindе zndеn talap etmеk, zni kmillеşdirmеk agdykdy. Şonu inеm ol şu aşakda mysal alynan goşgudaky aly kеsginligi halaardy, pikirini pеrt adardy.
 
Gzе akyrym agty,
Bar sеn, bilmi nir!
E sеn, orramsy bagty,
Bar sеn, bilmi nir!
Elin owkalap duran,
Bar sеn, bilmi nir!
E, takal okap duran,
Bar sеn, bilmi nir!
Sеn e, iki gwnli,
Bar sеn, bilmi nir!
 
Şahyr durmuşdaky, umuman ynsan aşaşyndaky iki tarapy ayl-sayl etmеgi gowy grrdi. Şonu inеm ol goşguda, gzеl poeziada gaty bir gеlişmеjеk bar sеn, bilmi nir diеn aly gaharly alatmany hеm şеlе bir ussatlyk bilеn, trini tapyp alardy wеlin, ony gdеklikdе-dе, a başga bir zatda-da ayplap bolmaardy. Gata iidеn goşgyny akymyna, owazyna mayl bolardy, ony z-z gatalap grrdi.
Hapalap gееlgni,
Aaga ilip durman,
E, zil-zibillеr hany,
Bary, zе darga!
 
Esеm, şundan bеtеr ndip atjak? Şundan ayrda-da bir adylyk bolarmy? Şundan ayrda-da bir anyklyk bolarmy? nе şahyr nеkе adylygy hеm, anyk dşnkliligi hеm yzyna dşp rеnokdy. Ol goşgyny z gеlşi aly, tеbigatyna gr, asaman dogurardy. Mua onu adata kn dwnеlеn sgi goşgularynda nеkеligi, şonu aly-da juda rеk bilеn azanlygy mysaldyr:
 
Gl mеiz, gony jеnnеt,
Bir ara hwr boldum.
Garyp gwnmе mеdеt,
Hossara hwr boldum.
 
Gl mеiz, gony jеnnеt diеn aly alatmalar klassykada nе disе bar. Emma badyhowarak trkmеn şygyrylygynda ara hwr boldum diip azyp rеn ok. Adata, trkmеnlеr sgi barada azanlarynda-da zlеrini ulurak tutanlaryny, sdm, gudum, pdm diеn alyrak pakyldylary kеm grеnoklar. Emma Bapba şahyr arynda, sglisindе, ozaly bilеn, hossary grr, hossara hwr bolar.
Nmindir, mеni şahyry az sanly sgi goşgulary barada kn zat adasym gеlr. Sеbbi olar maa disе araar. Olarda aga pkligi, Bapbany z nеkеligi, sadalygy, ygralygy, utanjalygy dulup dur. nе olarda şol nеkеlik, sadalyk, ygralyk bilеn bilеlikdе rеgе, gursaga sygmaan joşgunam, hyrujam bar.
 
Mеn bir - dеra, sеn - dеiz,
Gomlarydyr - gollary.
Nowglm, goma alyz,
Billеridir - sallarym.
 
Obrazlylyk glimi, gli. Dugyny tеrеligi nhili? Pikir nhili? Bary ajayp. Goşgy t başyndan aagyna еnli şu ajayplygy iindе elеnеn. Oa hi bir zat goşubam, ondan hi bir zat arybam bolanok.
 
Mеn bir jahyl, sеn jahan,
Zlplеridir tmlеri.
Gabak galdyr kmahal,
Emlеrindir mlеri.
 
Şahyry başga bir goşgusynda posa hakynda ajayp nutuk adylar.
 
Posalar, siz, posalar,
apraklary şеlpеsi...
 
Bеlki, posa hakynda kn azyldy ahyryn diеrsiiz. nе şol kn azylan zat barada-da z esеrii goup boljak ekеn. Emma muny diе hak şahyrlar başararlar.
 
Ah, humarly posalar,
Gwnmi aldamagyn.
Sizi maa gosalar,
Hеm ary al aagyn...
 
ar zlpi dеk gijni
Gara şaly solmasyn.
Maa dşеn bijni
Hеmmеsi posa bolsun.
 
Gzdе gidеn posalar,
Dşsn durna pеrindеn.
Gеl, posa bеr swеr ar,
T gеinm sеrimdеn.
 
Owadan goşgy. Nzik goşgy. u goşgy. Mеn ony trkmеn şygyrеtindki posa hakyndaky kn goşgulary başynda bir еrlеrdе goardym. Sеbbi onda posa hakyndaky goşgulardaky adaty suwjuklyk ok. Bal-şеkеr diеn aly lеn edilеn mеzеtmеlеr ok. Gatalama ok. Diе dugy bar. Tеr dugy bar. Şu hеm maa araar.
Bapba şahyry drеdijiligi z wagtynda trkmеn jеmgyеtiliginе doly еtirilmеdi. Bu-da, mеgеr, hak şahyrlary hеmmеsini ykbalyna dahylly bir mеsеlеdir. nе Bapba şahyry drеdijiligi barada indi edilmеli işlеr edilsе-dе gi dl.
Bapba şahyr goşgularynda gwnkgn dldi. Tsin bir kinaa, iti akyl bilеn atjak zadyny ayk adyp bilrdi.
 
Azajyk akylly, azajyk agras,
Sypayylyk daga еtеrlikdir has.
Azajyk phimdar, biraz rеhimdar,
Kеthudalygyam okundysy bar - diip azanda, şahyr durky bilеn kinaady.
 
Azajyk mеrdirk, biraz umytly,
Onda ujypsyplyk dp bolan zatmy?
Gyşy-da azajyk, azam azajyk,
Siz mеni bagyşla, zеm azajyk.
 
Inе, şahyr şu azajyklyga garşydy. Biz oa azajyk rеhim hеm, azajyk goldaw hеm etmеli dl. Egеr başarsak, oa zi aly dşnmеli. Ony doly ap etmеli, ilе еtirmеli. Şonda şahyry gysga mri i bolmanda drеdijiligi bilеn doly bolar.  Şahyr Bolmady, zmе urdular mеni dimeli bolupdy
 

       [ Baş sahypa ]            [ ap ]             [ Dostuňa olla ]

turkmensahra.org