Akmurat Grgenli

Matımgulını mri we dredjiligi hakında

Magtımgulı budır derdi,

Sahıbı gerek her urdi,

ir zarbın grmen guwrdı,

Her murtı bir tire dner.

 

17-nji asırın solarında anık bolmadık belli bir senede, hzirki Garrı-gala we Marawa-depe etraplarında Gi-ja dien bir erde Gkleleri Gerkez tiresinden beik Matımgulını 3-nji arkası Dwletmmet molla aapdır. Ondan takmınn 1654-nji ılda Matımgulı dien perzent dn inr. mrni aa onma we ussaılık ileri bilen geireni in, onu onaı lakamı bolupdır,ol az-owlak ıır hem adıpdır. lmı, janı-teni bilen sn Matımgulı onaı, garıplık zerarlı mektebe gidip bilmn, barıp orta alarında lenr we ondan 1700-nji ılda trkmen halkını alım olı Dwletmmet Azadı,dn inr.Dwletmmet ilkinji okuwnı obada tamamlap, okarı ılım almak in Hıwa gidr we birne ıldan so ulı alım bolup, pirlerinden ak pata alıp, Gerkeze wrlip ol erde mektep aar.

Garrı molladan Waız-elazad,Hekaet-e Jaber we Ensar, Monajat nama, Behit nama, ele-de z golı bilen azıp, parasatlı olı Matımgulının kmilledirmegi bilen Muhteseradlı dini eser digr galar. Matımgulını nebirelerinden bolan Ata ianı aıtmagına gra bu kitap 2-nji jahan swei ıllarında, Gılı Kulını Asrabatda gulluk edip ren dwrnde, Gerkezlerden amanat hkmnde alnıp, so Aabada aırlan eken.

Dwletmmet Wazılazat eserinde drli sojial gınılıklara garap,ılım we dnj smegini, oksullardan arka ıkılmaını, olların,kprlei we akar aplarının abadlamaını e srr. Ol bir gogusında ele dir:

Halk zre n hkim olarsa bir r,

Adıl bile hkm elege lel-o-nahar

Hkim olganlar jahanda adıl ola ,

Bezege r, zni adlı bile.

 

a-da baa bir erde:

Kl ire owwal pikir elegil,

Parh edip, aı, amanı slegil,

Ger aman bolarsa sz, umıl dodak

aı bolsa, dier sen onı aırak.

 

Dwletmmedi eseri kplen Moin-el morid we Gutaatgı bilik eserleri heinde adılıpdır.

Dwletmmedi a we durmuı barada ele malumat bar:

Azadı, Orazgl adlı aalından Abdılla, Muhommetsafa, Matımgulı, Seit, Gahırgulı, Gula, Zobede, Hurma we Orazgl dn inr.

Abdılla bilen Muhommetsafa a wetlarında owdurhan bilen, Ahmata Drrn kmek bermek in swee gidip, gadıp gelmerler. Matıngulı doanlarına balap, bular gelmedi dien eligasiasını dretr.Dwletmmedi Gahıgulı dien olundan Garaja molla,Garja molladan Brre molla,ondan Annagurban- ahun, ondan Nazarmmet ian, ondan Annagurban ian, ondan Gara- ian, ondan Matımgulı hzir Trkmenshranı Jergelan blegini Gerkez obasında asaar. Hurmadan bolsa ahır Gurbandurdı Zelili dn inr.

Dwletmmet Azadı 1760-nji ıda panı dnden bakı dn g etr. Matimgulı, Atamı dien gogusında bu waka barada ele diipdir:

Altmi ada, nowruz gni, Low ılı,

Tusdı ajal, olu tutdı Atamı,

Bu dnni ii belemi belli,

mrni tanabını kesdi Atamin.

 

Belli bolan malumatlara gr, trkmeni grnkli ahırı Matimgulı 1733-nji ılda atı jahana inip, takmınan 1790-nji ılda Marawa-depni Aba-sarı dien emni kenarında aradan ıkıp, Ak-tokada atasını anında jalanıpdır.

Matimgulı balangı ılmı, atasından alar, so bolsa il-gn ardamı bilen Hiwanın belli irgazıhan medersesine okuwa gitr. ahır ol erde ıl okandan so, z doduk dirına gadıp gelr. Kbir rowaatlara gra ahır Halajın Edris-baba medersesinde hem okan eken. Rowaatlara gra, ol Buharada okap ren dwrnde, Sirieli trkmen Bahır oglı Nurıkzim bilen tanıp, bilelikde Trkstanı kp elerini siahat edip, Kbil sti bilen Lahura enli ziarat edenmiler. ahırın ilkinji guwat tapıp, gazal aıtmaga balamagı g 9 aında Turgul didiler gogusı bilen balanan eken.

Matimgulının aan dwri-18-nji asır- trkmen halkının i bir galagowupli dwr hkmnde tarıh sahıpalarına siipdir. Bu ada 1736-nji ıldan so anı Nedira zni Eranın ası hkmnde jar edenden so has-da ılırımlı bolar. Nedir tata geenden so guduzaan alı goı halkları stne gan dkikli ozular etr. Onu ganlı gılıjı Owganıstanda, Hindistanda we Trkstanda owurdap, gnsiz oturan ilatın stnden inr. ol esasda Hiwa, Buhara hem tabın edilr. Elbette Nediri ganlı rleri trkmen halkının stnden hem sawa gemedi. zni siası zbadakliını saklamak, trkmen halkı in eil dmedi. Matimgulı z gogularında Nediri ganlı rlerini berk tankıt gamısı astına alar. ahır, a bilen aldım-berdimli swee girr. Rowaatlara gr, Matimgulını golazmaları, Gızıl-baların ol talaılıklı rleri netijesinde ok bolupdır.

Nedir a, 1747-nji ılda ldrlr. Ol lenden so gol astında bolan urtleri stnde hkimiet retmek urunda ganlı gre balanar. ele greleri netijesinde Owganıstanda Ahmat Drrni zni a diip ılan etr we z hkimietini berkitmek in

iki gezek hat sti bilen trkmenlere zlenr. Eranlı tarıhı Sani-et dowle z Mtle-ol mes(Da apagı) adlı eserinde- bu kitap da basma grnsnde Tehranda ap boldı- bu hatları getiripdir. Hatlar Gerkez han-beglerini adına azılıpdır. owdurhanı ba tutanlıında Dwletmmedi iki sanı ogulları Muhommetsafa bilen Abdılla, swemge gitrler we gadıp gelmerler. Matımgulı Atasında rusat dilp, doanlarını gzlegine ıkmakı bolar, emma iki olnın ouna anan Azadı oa rusat bermer. ahır z Olum-Azadım gogusında bu hakda adlapdır.

Matımgulı,alıgından dazasını gızı Mel aık bolar. Adılına gra Melini hakıkı adı aıbeg bolup, Matımgulı ıık sırını ile pa etmezlik in onı Meli diip azaar. Meli(aıbeg) Meded pliwanı gızı eken. Matımgulı, Hiwada okap ren drnde Melini ihım Harpıga berilndigini eidip, Meli bilen edilen hdi-pemanları adlap, Nowruzdan seni dien odlı setirleri azar.

Rowaatlara gr, ahır ga uruda wepat bolan aasının aalı z eesi bilen lenenmi. Hakıkatdan bolsa, bu bele bolup bilmez, sebbi islam dininı hli kadalarını oat biln Dwletmmet, len ogulundan dolı habar gelna, onu magalasiı hi kime berip bilmez,uruda itenlerden bolsa habar-hatır bolmaar. Matımgulı sora Ak-gız bilen durmu gurar we bu llikden Ibraım bilen MollaBbek emele gelr, emme olar ir dnden gaıtarlar.

 

Watanı ahır

Magtımgulı...trkmen tirelerini hemmesi in de derejede gımmatlı grln we umumı milli ahır hasaplanar. Akademik A..Krimiski

Matımgulı z dwrni ulı akıldarı. Ol, dwr sojial we siası durmuına uur hem gi dn garaı bilen gz etiren ahsıet. Munu ele digine ahırın bize miras goup giden ajaıp setirlerini akıl stnini emele getiren olanmalarına gz gezdirmek eterlikdir. ahır, trkmen halkını siası durmuında ze ıkan aır ertlerine eper analiz bermek bilen bu adadan dinmaı olunı atarar:

Musulmanlar gılı gosa bir-birine

Dwlet dnp, dinlar nusana gelge,

Zulum elp, bir-birin salsa esire,

Pelek bu pikirden pumana gelge.

Bir-birini apmak, ermes rlikden,

Bu i etanıdır, belki krlkden,

Azalalık, ara ili dirilikden,

Dwlet dnp, nobat dumana gelge.

 

Bu setirlerde r srlen pikre, gniden-gni, beik ahırı z dwrni siası gurulını analizlamak netijesinde orta goan jemgietilik-siası hmietli aıı hkmnde baha bermek dorı bolar. Sebbi Matımgula enli, 18-nji asır trkmenleri jemgietilik-siası durmuını analizlap, ele dorı netij gelen akıldarımız ok dise boljak. ahır, trkmen halkını siası durmuda den kın ertini dp sebbini daardan abanıp geln howuplardan baga, tire-tapaların arasındadakı azalalıkdan grr. Has takıkı, ahır, z kalbını lerzana salan bu aılıgan hakıkatı dp-tekarı bilen azgarar. Ulı phimdar, tire-tapa dumanılıını mw uran drnde munu trkmen halkını ikbalında itmez tama bolup durandıına adın gz etirr:

Derdim bar, diarımdan, dwrmden,

Haır kası, ıhsan kası bilinmez.

Zalımları jepasından, jebrinden,

slam kası, iman kası bilinmez.

 

Hakıkatdan hem z doduk diarının derdi, aan dwrni derdi, hut ahırı z derdi. Sebbi Matımgulı z lkesini, z zamanasını aısını alan ahır. onu in ol z twereginde grp-eiden wakalarından, aldım-berdimli durmu hadısalarından akıllı-balı ba ıkarjak bolar, halkın baına den agır gnlerden dinmaı aladası bilen aaar. Bu, elbette, ahıra eil dmer. Ol agır olaran so, zni ıkalga tapman ksenndigini, umıtdan dp aljıraap oturandıgıni-da gizlemejek bolmaar. Trkmen topragına daarkı dumanların talaılıklı zularını dowam etn drnde, tire-tapaların zara oıman, bir-birini apıp rmegini hakıkatını ahır lm bilen deer:

Istr elden ıka, dwlet humaım,

Doa kılıp, dker bolduk aımız,

Dilegim duw ele gzel Allahım,

Ersgin boldi, gitdi, gızıl baımız.

 

Gızılbaları ersgin almagı, ahırı liriki gahrımanını ruhı kgnligini dp sebbidir. Ol, duman ordasını trkmen topragına ganlı tonugını dmezligi in gije-gndiz doa kılmaga, nalılı dile etmge hem taar:

Hızır gezen lde iller aılsın,

urt benamız, gaım bolsun,goulsın,

ille mes nerlermiz bara aılsın,

Bir suprada eda bolsun aımız.

 

Ol, elelik bilen trkmen tirelerini bir supranın daına erilmegini arzuwlaar:

Trkmenler balasa bir ere bili,

Guwradar Gulzomı, dera-e Nili,

Teke,omut,Gkle,azır,Alili,

Bir dwlete gulluk etsek bimiz.

 

a-da

Hor galmasın put der putum,

Berkarar dwlet islrin.

 

ahır z e sren ideasını, trkmenler bir millet hkmnde aamalı a-da aamalı dlmi diiln hahatlı dwr bilen balıdıını nıtaar. oa gr, ahırı jandan sızdırıp gatalaı alı, trkmen tire-tapalarını birligi. jan gerekmi, pıak- dwrni e ıkaran talabı.

Matımgulını, Kemalhan Owgan dien adamsı, Ahmathan Drrni bolmalı. Sebp, ol dwrde ol, Eranı, aıları kontrolı astından ıkarmaga kasam eden kiidi. Bu waka, aı mezhebine eerip, goı kelere talaılılı r geirn ızılbaların ım-pıtrak bolmak arzuwundan gelip ıkar:

omut, Gkle tsip edip znden,

ekse goun, i, ardı bilinmez.

ma ıka det-o- dahan dznden,

rn olı, gonan urdi bilinmez.

mn naza bazı bardır nkerden,

Drtm pildarı bardır gala ıkardan,

Teke, Salır r etse okardan,

nde,m, kesek, gerdi bilinmez.

 

ahır, orta ıkaran durmu hakıkatını pahas eleginden geirip, ol zamanasının betasıllıgı, asılzadalıkdan ileri tutan dwr bolandıgı, aılıı esilip, amanlıı mw urup joan, Piambar ornunda oturan gaziları-da gara nebislerini guluna wrlp para in el sern, hatta dindarların dn malı in z dinından el gtern, gamısından gan daman zalımların zulmundan, garıp-puharaı horlanan, ejir ekn, asılsız beglere dowran dolanıp, umlık, haramılıgı artan zamanası bolandıgını we ol zamanı pessat bolanını azıp, panıdan, bakaa gitmele bolandıgı in gussalı oların girdabından ıkıp bilmer. Dwr kemiliklerini dzetmek in, ahır re atarar:

Bakı bu eamı, grn gerdii,

Pahıra zulum etmek, zalımı ii.

Hak olunda dogrı gezen derwı,

Gomadılar, z halına atmaga.

regim sabırdan gitdi,karardan,

aman idir, boaz bolmak, r, rden,

Bizara gelip men ele diardan,

Jr bolup men baım alıp gitmge.

 

Milli ahır we siası talaplar

Magtımgulı szle herne bileni,

ze kemlik bil aıtman leni,

Taralap alatgın kle geleni,

Senden sokılara digr bolar.

 

Szmizi baında bellp geiimiz alı, milli ahırimızı edebi mirasını wrenmek barıp Trkmenistan jemhurieti gurlan ıllardan anı barıp1924-nji ıldan bri izi giderli dowam edip gelr.ol ilkinji ıllarda ahırı die il-gni wasp etn gogularını ap edip, baga temalı gogular nsden drldi. Mua ol wagıtlar rgnli bolan siasat gli tsir etdi. Insankrilik dzgni wada bern kommunistlar, milli ahırımızı milli duguları sdrn gogularını wrenn we wretn alımları erkana aamagna ol berip bilmediler, oları ızarlap baladılar.

1941-nji ılda azuw hat, Latından rusa tgedilenden so, durabara arap hatı unudılıp balandı. Magtımglı ınaslarmız rus hatı esasında taarlanan tekstleri wrenip we wredip geldiler. Bu agda bir ne kınılıklara alıp geldi:

I.ahırı adına toplanan hli golazmalar arap hatında, elbette, arap hatı, arap-pars dilini bilmezden Magtımglını tamak mmkin dl.

II.Dolı analiz etmezden baga klasik ahırların gogularını Magtımgula berildi.

III.Ors hatı bilen, arapa azılan gadımı tekstleri grmek we esasan arap szlerini , rus hatı bilen dolı azıp bolmaar.ol esasda bir topar szler alı azılıp, il arasında aradı.

IV. Kommunistik ideologiasını trkmen gulları, Magtımgulını adına bir ne asama gogular dzp berdiler we ahırı eserlerini galpladırdılar.

Szmiz gurak bolmaz alı, k bir mısalları alıp greli:

Ajap guran gerekmes, azan gerekmes.

Gerekmes gogudan

 

Dierler har Dejjal jahana geler,

Ne,ajap nakıldır, kim onı biler.

Je sesin asa

 

Magtımgulı alı din alımından he-de ele szler ıkarmı ?

a-da

Pelek sen hem bir dem aman elegil,

Biz nadan esire dwran elegil.

il geer

 

Magtımgulı gara ekgil zi,

Anık bil, oarlar gzi,

Diln okdır, zaa kılma szi

Indi senden habar alan bolmadı.

Zaman bolmadı

 

Nadan menem, ddm pelek tpruna,

oh garadım, ajap eam gelmedi.

 

a-da

Hak szne ınanmazdım men daım,

Hijrandan tutupdır kerwn saraım.

Baradır

 

a-da

Magtımgulı arımadım,

Perzent pohun arıtmadım.

So bile

a-da

Gzi nergis, boı emat,

Kirpikleri misli polad.

Gle mezr

He-de Magtımgulı alı dile ba ahır ele mezetmelerden pedalanarmı?

a-da

Arıp bolup, mest bolupdır tilkiler

Magtımgulı aıp, lala dnpdir.

Bil indi

 

Il szne ınandım men azıklı bire

Gzel alsa arıplara gulak go

 

Bir-birine zor bilen baglanan beitleri alıp greli:

Dag baının dumanı bar,

Her bagı bagbanı bar,

Adam oglı zenanı bar,

Gzm dmer ol jenana.

Bu dahana

a-da

Gkle ire bir zm,

Galıp men arman bilen.

Magtımgulı hi mahal menlik satan ahır dldir.

Howa. Bular alı mısallardan getirse getirip oturmalı. Bele alıları dzletmek in rte ılmı ıgnak we akademik konferensialar geirmeli. ne, gınansagam, milli ahırımız hakında ediln galplıklar bu gnler baga grnde dowam etr. Ol-da Şwrewi dwrnde dini mazmunlı goguları ap bolmagına rusat berilmni in, bu gnler dogrı galbırdan geirilmn, kbir dini goguları ahırın adına beriln halatı hem duw gelinmni oturlanok. Hakıkı magtımgulı ınaslar, ahırı gogı stilleri bilen tanı bolmaga wagıt bolandır diip oetris.

Milli ahırımız Magtımgulı hakında bolan alılar die on gogları bilen klenmn, esem ahırın hatta z kebine hem etipdir. Barıp 40-nji ıllarda Trkmenistanı belli suwratkei Ahan Hajıev tarapından ekilen suwratda, ahırı baına r telpek gedirilr. Dogurdanam trkmenlerde ele telpek bolupdırmı, osa, Hurasan Krtlerine mahsus ba brkmi?

Bele galplıklara ıdap bilmedik ada ahırımız Daatar rek nalasını ele bean edipdir:

Her kim Piragıda zn grmn.

Pıragıda, Pıragını grmeli.

Pıragın erine zi szlemn,

Pıragı zne sz bermeli.

Pıragıdan proletaria bolarmı,

Baına r telpek gedirmek bilen

Magtımgulı, Maksim Grki de bolmaz

Dimedik szlerini didirmek bilen

Terki dn ruhanı-da dldir ol

Umadık oluna udırmak bilen

Magtımgulı, die, Magtımgulıdır,

Magtimgulıgına rn uludır.

 

 

Pedalanılan emeler:

1. Alehander Jhodzko. Spejimens of the popular poetr of Persia.

Harrison & jo printers. 1864 London

2. Daatar. Salam Pıragı. Berlin 1991.

3. Mirnia. S. Deregezde aan ilat.Maat. 1982

4. Bastani Parizi. Heel-heft. 2-nji gberi. Novin neriatı.Tehran

1989. Sahıpa. 349

5. sp Azmun. Magtımgulı kim? Inglis dilinde.

6.Almaz azberdi.Biblioteno-bibliografieskoe. Agabat. Ilım 1988

7. Makalada azalan drli emeler we artikeller.