Turkmensahra

  ترکمنصحرا

Ajy hakykaty bir kitaplyk grri
AJY HAKYKAT
(Iki yl hkmetde. On yl oppozisiada).



Bu kitap Sowet Souzyny Da?ary i?ler ministrliginde i?ln soky yllarymda, trkmen hkmetinde bolan gysga dwrmde hem uzak yllary dowamynda oppozisiada meni ba?dan geiren wakalarym hakda. Men bolan wakalary bol?y aly ?dip bean etdim. Bu wakalara gatna?an adamlary kbirine zmi mhrimi, hormatymy bildirsem, belekilerine igrenjimi, bihormat gara?ymy grkezdim. Bu, elbetde, tebigy zat. Kitaby okanlary kitapda agzalan adamlar hem wakalar hakda z garay?lary bolup biler.

Bu kitapda meni gatna?magymda bolup geen wakalar bean edilr. Ol wakalara gatna?an adamlary kpsi entek diri. Olar dnden gatmankalar men bu kitaby ykarmak kararyna geldim. Belki-de, bolan i?lere diri ?aatlary z atjak zatlary bardyr. Bardy-geldi irde-gide kitapda gozgalan meseleleri a-da wakalary hasy-da bolsa birisi hakda sud i?i gozgalsa, meni kitabym ?aatnama bolup hyzmat eder diip umyt edrin.


Trkmenistan Sowet Souzyny dargamagyny i syrasy.

Trkmenistan agrar, ig mal ndrn respublika bolup, Sowet Souzyny soky yllarynda uly depgin bilen hli ugurlayn srdi. Ilat sany 4,5 millon adama barabar bolup, onu territoriasy tas arym million kwadrat kilometre baryp etr. Trkmenistan ig mala ba respublikalary hatarynda bolsa-da, onu ady kn bir tutulyberenokdy. Munu, elbetde, zne etik birne sebpleri bardy. ne gep bu erde ol hakda dl.

Trkmenistan o zaman ylda 80 milliard kubmetrden a?yryp tebigy gaz (bu 80 million tonna ig nebite barabar), 3-5 million tonna ig nebit, 1,5 tonna ig pagta, 400 m tonna kkrt, mundan ba?ga-da od, pek, garakl derisi, senagata gerek bolan gymmatly minerallary ndrrdi. Hkmetde kpden bri i?ln adamlary beren grrlerinden en tutsa, Trkmenistany Orta Azia Merkez gaz turbasy arkaly Merkeze (Orsete) akdyran gazyny mukdary bir arym trillion kubmetr gaza baryp etipdir. Gyzylgaadan (Balkan welaaty) gazylyp alnyp, Merkeze ugradylan uran magdanyny ummasyz mberdedigi hem atlanylar. Trkmenistany ortalyk sowet hazynasyna go?an go?andy, ol hazynadan alan zadyndan ?neme ?sse artykdy. Merkezi gazetlerde 80-nji yllary aaklarynda, 90-njy yllary ba?larynda Orta Azia respublikalaryna du?manylykly gz bilen garap, Aleksandr Solenytsin (belli rus azyjysy, Nobel baragini laurati) alylary azan haana enli Orset bu respublikalara zni ganyny sorduryp gezmeli, olary arkasynda hopba edip gterip rmeli dien szleri bizi agzymyzy alardyp, herimizi bir ana bakdyryp, bizi dargatmakdan ba?ga hi hili maksat yzarlamandy. Onu otlyly Orseti Gndogaryndan Gnbataryna bir alap dowam eden sapary rus halky bilen beleki sowet halklarny arasyna pahna urmakdan ba?ga hi zat dldi. Elbetde, bu syasat bizi gar?ymyza hemi?e redilip gelnip, N. S. Hru?owy dwrnde rowalanyp ugrapdy. L. I. Brenewi hkimlik eden zamany sowet sistemasyny esaslaryna uly urgylar ?dilip, ol hasam beter gow?ady. U. W. Andropow dwlet ba?yna geip, sowet kanunylygyny dikeltjek bolup synan?yp grdi, ne onu eden tagallalary hi hili netije bermedi. M. S. Gorbaow dwlet ba?yna geenden so Sowet Souzy gnsayn dargap, ahyry onu tzeden gurmak hem a-aanlyk syasaty sowet dwletini ok bolmagy bilen tamamlandy. Men bu erde ol wakalary grrini etmeki dl, olara zmi analizmi hem bermeki dl, mende ol wakalary olamak a-da azgarmak maksady hem ok. ne Trkmenistan bilen baglylykda ol wakalara belli bir derejede gara?ymy atman, olary du?undan geip bolmanso, olarsyz mundan soky bolan wakalara d?nmeklik asla mmkin dl bolanso, men muny agzaman durup bilmedim.

Sowet Souzyny dargamagy Trkmenistan aly urt in bir tarapdan, agny de-ure (hukuk tadan) zba?daklyk getiren bolsa, ba?ga jhetden onu netijesinde, de-fakto, bizi urdumyz, halkymyz uly-uly betbagtylyklara, itgilere sezewar boldy.

Sowet Souzyny ahyrky yllarynda halkymyzy eli gip, maddy tadan hi bir ksen grmn, bol-telkilikde a?ap ba?lapdy. Eli uzadan erine etrdi disemem te gedigim bolmazmyka drin. Bazarlarda, dkanlarda isln zady tapylardy hem ol zatlar hala imit bolsun, hala gemit hemmelere eleterlidi. Okuwsyz aga, i?siz adam okdy. Okuwdan, i?den bo? wagty teatr didi, kitaphana didi, stadion, sport zallary didi a-da bolmasa daa, mellek eri didi, garasa, herkes z islegine gr bir gmenje tapardy. Adamlar gnni nhili genini bilmezdiler. Ol yllar orta mekdepleri z me gola oglan-gyz tamamlap, olardan 40 m emesi okary okuw jalaryna okuwa erle?erdiler. Trkmenistany da?yna ykyp, Moskwada, Leningradda, Kiewde, Minskide, Ta?kentde we Sowet Souzyny ba?ga ?herlerinde okuwa erle?ip, ?ol erlerde okuwlarny tamamlap, i?e duranlaryam sany yl geldigie artardy..
Umuman, Trkmenistan hemme taraplayn sp baran dwletdi.

Bizi e gitmegimize psgel beren kemiliklerem az dldi. Nogsanlyklary birisi hem ?sasysy, men bu erde eke bir trkmenler barada adamok, hli sowet halky barada adaryn, bizi syasy hak-hukuklardan mahrum bolanlygmyzdyr. Sowet Souzyny ba?yna etenem ahyry ?ol kemilik boldy. Halk z ykbalyny, z urduny eesi bolup bilmedi. Sowet Souzyna hkimlik eden gatlak halkdan hemi?e ze a?ap geldi. ?ol gatlak halky eline hi bir ygtyarlyk bermn, hemi?e halka ynanman, ony die i?i gji hkmnde ulandy. urdu ykbalyna tsir etjek ykdysady, syasy meseleleri zgdine halky gatna?dyrmady. Il gzne halka sala salynsa salynardy, ne hkmeti anynda onu pikirini bir a?yka-da gymmaty bolmazdy. Bu adylany ady mysaly Sowet Souzyny ykylmagyny i syrasy geirlen referendumy netijesi hem ony hkimleri sgermezlik edenligidir. Sowet halkyny aglaba blegi sowet dwletini saklanyp galmagyna ses beripdi.
slawan respublikasyny olba?ylary 1991-inji yly awgust aynda Belarusiany Belowe tokaylygynda ygnan?yp, Sowet Souzyny dargatmak barada karar kabul etdiler. Halk olara edniiz nme dimn, sesini ykarman oturdy. Sowet Souzyny hi bir bleginde ilat k ykyp: Nme in bizi pikirimiz sgerlenok? diip, protest demonstrasiasyny geirmedi. z dwletini goragyna ykmady. Muny sebbini men bir zatda grrin: halk referundum geirilende Sowet Souzyny saklanyp galmagyna ses berenem bolsa, bu halky yny bilen gelen karary dl bolarly. Eger-de halky dwlet dolandyrly?ygna i? znde gatna?ygy bolup, referendumda sowet dwletini saklanmagyna a-da saklanmazlygyna ses beren bolsady, onda ol hkimlik ednlere z dienini etdirderdi.

Ba?ga bir tarapdan bu halat halky ba?yndaky oturan hkmdarlardan halys adandygyny, olardan ndibem bolsa dynmak islndigini grkezdi. Sowet sistemasy aradan arylyp, her kim zba?dak bolsa, glala-gllk bolar dldi. Soky yllary iinde sowet birligini dargadylmagy ugrunda Moskwany metbugat, radio hem telewidenie arkaly geiren gi propagandasy ilat kpliginde-de ?edilse kem bolmajak aly dien ynam dretdi.

Bir gni iinde dnni iki beik dwleti birisi - Sowet Souzy - syndy. hli zat tgedi. Adamlaram tgedi. Jemgyetilik dzgnleri hem aly?dy. Sosializmden kapitalizme, bazar gatna?yklarna geilnligi resmi tadan yglan edildi. Bu bolan i? halk kpligi in ahyrzamana gopan aly bir zat boldy. Halk, hasam beter trkmen halky, bele wrli?ige taar dldi. Hkimlik edn gatlagy bolsa mua ghi geldi. Ol gatlak bele wrli?ige kpden bri, N. S. Hru?owy dwlet ba?yna geleninden bri taarlyk grp gelipdi. Hru?owy yglan eden maddy hweslendiri? syasaty sowet sistemasyny dbne palta urup, ony igledip ugrapdy. ?u ?ygar yglan edilen gnden ba?lap korrupsiany nde hli gapylar giden ayldy. Bu babatda men 1983-nji ylda Kuwetde Amerikany Birle?en ?tatlarny ilihanasyny birinji sekretary jenap Donald Barnes bilen bolan grri aram-aram ada salaryn. Ol maa siz maddy hweslendirmek prinsipine eerip, tiz wagty iinde sosializmi olundan ykyp, kapitalizmi oluna d?ersiiz diipdi. Men ol wagt onu bu adan szlerine kn bir pitiwa bermndim. So-solar olanyp grsem, bu hakykatdanam ?ele bolup ykdy. 1950-nji yllary aaklaryndan ba?lap adamlary h-hsietleri tgp ba?lapdy: alym-ulum etmek, aldamak, alan szlemek, ogurlyk etmek, dwleti emlgine el urmak dien aly gylyklar adaty bir hsietlere wrlip ba?lapdy. Hemi?eler ?ele gylykly adamlar bilen elle?ilmedik bolsa, indi olara toda-tomgyda trden er berip, olary elekli d?ekeleri stnde oturdyp ba?lapdylar. Nmemi?in olar barly, edenli adamlarmy?yn. Olary ndip, nmni hasabyna bala?any mhm dl. Bala?army, bala?ar. Hkmet zat degenokmy, degenok. Degmen bolsa, olary ednleri dogrudyr, kanunydyr diip, adamlar bolan zatlara gz umardylar. Ogurlasalar dwleti malyny ogurlaarlar, saa nme, ba?arsa senem ogurla dien d?nj eerrdiler. Talanan ahyrynda dwlet dl-de, halky hut zdigine halky d?njesi etmerdi. Bal tutan barmagny alar, Sen ba?lykka men samsyk; men ba?lykkam sen samsyk, Sen maa, men saa dien aly szler ts dwrebap, rgnli szler bolup, a?a?y dzgnine wrldi. ?edip ?edip ?ol yllar jemgyetde zbolu?ly bir elita dredi. Bele elitany dznler partia, dwlet i?grleri, olary iinde-de hasam beter hukuk goraan edaralary adamlary boldylar. Mua intelligensia wekillerem, oba hojalygyny dolandyranlaram, swda-satyk i?lerini rednler-de girdiler. Sowet Souzyny ag?amagy bilen halky bu gatlagyny nde gi ol ayldy.

Belesine balyk basyp gomadyk, alygyna halal zhmeti bilen a?ap ren ilat kpligi bolsa urda d?en taladan bo? ykdy. Onu alykdan ba?ga elini tutan zady bolmanso, onu eline-de okup galan zat bolmady. Sowet yllary iinde tyg?ytlan geimdir-gejimi, anakdyr-emesi, organdyr-d?egi bilen kr o?uk edip gelip, indi olaram sandan yky?yp ba?lan so, sowet yllaryny atlap, he, bir ol yllar gadyp gelmezmik- diip, geda hala d?en halk iini gepledip otyr... Indi bu grr bu erde galsyn. Grrini edip ba?lan temama dolanayn.


استفاده از مطالب اين سایت با ذکر منبع بلامانع مي باشد