Turkmensahra

  ترکمنصحرا

Kmmetkowus ?aherining taryhy



Glstan wela?atyny gndogar-demirgazyk sebitinde ?erle?en Kmmetkowus ?heristany 6857 inedrdl me?dany bilen, E?rany btin me?danyndan 33,5 gterimini z iine al?ar.
1996-njy ?yldaky i soky ?urt bln?ik hem umumy adam san statistikasy bo?na bu ?heristan 14 etrap, 5 ?her, 12 sany dehistandan ybarat bol?ar.
Kmmetkowus ?heri Phlewileri gelmezinden etrap grn?de oturupdyrlar. 1316-njy hijri-?emsi ?ylda (1937m.?.) gadymy Jrjen ?herini 3 kilometrlik gnortasynda tze bina edilen ?heri adyna Kmmetkowus di?lip atlandyrylypdyr. Phlewiler dwrnde E?rany demirgazyk lkeler?nde ?er-suw reformalary geirilen dwrlerinde oa ns berilip ba?lan?ar.
Gadymy Jrjen ?heri (Grgen) hzirki Kmmetkowus ?herini 98 kilometr demirgazyk-gndogarynda ?erle?ipdir. Bu ?her V hijri asyry ahyrlarynda Seljuklary we onso Horezm?alyklary gol astyna d??r. Mogollary yurda ozan dwrnde, ingizhany tarapyndan Muhammet Horezm?any yzarlamak in z ogullaryny birini birne go?un bilen, ol ?ere ?olla?ar. Bu go?un 617-nji hijri ?ylynda 4000 sany ilaty bolan Jrjen ?herini we?ran ed?r.
Hzirki zaman Kmmet ?heri Grgen der?asyny bo?unda Hazar dezini 18 farsang gndogarynda ?er ?aryny 55 gradus grafiki bo?lugynda we 37 gradus grafiki inliginde ?erle??r.
Kmmetkowusy minarasyny bina bolmagy hakda drli rowa?atlara gabat gel?ris. Kbirleri bu minarany drli ?ahsy?etleri ?ygnan??an ?eri bolupdyr di??rler. Bir toparlary ?itenleri ?ol grkezijisi (?olsalgy mekany) di?ip hasap ed?rler. ene bir toparlary bolsa Kowus paty?any ?an-?hratyny grkezmek in bina edilen minara di?ip d?n?rler. Geli bu gmmezi bina edili?i hakda drli rowa?atlary agtaryp greli.

Ale-z?ar hanedanlygy me?hur paty?asy Gabus ibn-e Wo?mgir (Kowus) bolupdyr. akut l-Hamawini a?tmagyna gr, ol ta?syz swe?je hem dana edebi?aty bolupdyr.
?ams El-mo,alyny hut zi alym ki?i, sungatparaz, hatdat we ezber ?azyjy hem parasatly adam bolupdyr. Ol pars we arap dillerinde birne eserler ?azypdyr. ?ele hem Musulman Gndogar yklymynda me?hur Kowusnama eserini dreden ?ahsyet bolupdyr. Onu k?gi dn?ni alymlaryny hem ulymalaryny ?ygnany?yp mejlis geir?n ?eri bolupdyr. Orta asyrlary me?hur we belli alymy bolan Abu Re?han Biruny z me?hur Asar el-baky?e atly eserini 390-njy h.k. ?yl onu adyndan dred?r.
Ikinji bir tarapdan taryhy rowa?atlarda ony rehimsiz, gaharjan we ga?duwsyz sy?asatmedar di?ip bellenil?r.
Kmmetkowus ?herindki uly girt gmmezli minara ?ems El-mo,alyny ?a?an dwrnde 397-nji h.k ?yl bina edil?r. Bu ?heri hzirki Kmmetkowus (Gonbd-e Gabus) 1316-njy h. 19 m. ?ylda bu hkmdary adyndan alyn?ar.
Rowa?atlaryn birinde ?e?le setirlere gabat gel?ris. Abu El-mo,alyny jansyz jesedi jjekden ?asalan bir tabyty iinde ?erle?ipdir. Bu tabyt gmmezi iki bamyndan asylgy halatda durup her gn ertir sheri gn ?alkymy gmmezi penjiresinden oa tarap gn saypdyr. ... Bu rowa?at ?ol binany bin?at edili? fundamentini gr gwheridir.
Gabus ibne Wo?mgirin gmmezi, Orta Azi?ada yslam dwrni ta?syz arhitekturalaryny biridir. Bu gmmez Kmmet ?herini demirgazyk etrabynda ?erle??r. Ol Al-e Zi?ary hkmdarlyk eden merkezi jrjen ?herini 3 kilometrliginde bina edilipdir. Bu ?adygrlik dikilen gmmez Al-e Zi?ar tarapyndan jrjen ?herini pajarlap sen dwrnde migmarylyk sungatyny taryhy we tsin gymmatly ?adygrliklerini biri bolup dur?ar.
Bu bina hzirki zaman gzel bir uly parky ortasynda ?erle??r. Ol on kilometr uzaklykdan grnp dur. Gemi?de bu ?er drli ?urtlardan gel?n kerwendir-mysapyrlary ?olsalgy mekany we kerwensara? nokatlaryny biri bolupdyr.
Bu gmmez 397-nji hijri ?yly 15 metr be?ikligi bolan bir depnin stnde 55 metr galdyrylyp, ?ems El-mo,alyny gubury hkmnde gurulypdyr.
Bu bina 18 metr be?iklikde gupbaly gmmez grn?de rlip, ki bolsa, ?yldyz ?ekilli 10 ganat grn?inde rlipdir. erligindki rlen ?yldyz grn?li ganatyny da? ykyp duran ki 1,60 metr, olary arasy bolsa 1,4 metr ayklygy bar. Gmmezi umumy tegelek gwrmi bolsa 30 metr we 144 millimetrden ybarat bol?ar. Onu gndogar gyrasyndaky penjirni 1,90 metr bo?y bolup, Kowusy jansyz me?dini jjek tabytyny ho?la?mak in asylyp go?ulan ?eridir.
Gmmezi gnortasynda ierden arkalanan bir sany girelge gapy bar. Bu gapyny arka grn?li ?okary gyrasyny iki hatar owadan nagy?lar bilen bellpdirler.
Bu ?adygrligi depesindki gupbaly gmmez grn?de rlen kini 2 metr a?agyndan 3 metr bo?lugynda kerpii ?znden 2 hatar sada ?azgy ?erle?dirilipdir. azgy arap dilinde bi?en kerpiler bilen ja?lanypdyr. Ol sadalygy hem owadanlygy znde jemlp a?akdaky grn?de grkezil?r :

????? ???? ?????????? ?????? ???????
???? ???????? ????????? ? ??? ????? ????? ????????? ? ??? ????? ?? ??? ????
? ??????? ??? ????????? ? ???? ?? ????? ?? ??????? ? ??? ???? ? ?????????
? ? ???????????? ????????? ? ???? ????? ? ??????? ? ????????? ?????????
Arap dilindki bu ?azgyny terjimesi ?e?le :
Bu be?ik k?k Emir ?ems El-mo,alyny k?gdir Emirleri emiri Wo?mgir ogly Kowus z ?a?an dwrnde muny bina edmge bu?ruk berdi. 275-nji hijri-kamary ?yly 375-nji ?emsi ?yly..
Bu sene milady ?yl hasabyndan 996-nji ?yl bolup m ?yldan gowyrak mundan bina edilipdir .
Bu hatdan mlim bol?y ?aly, hzirki grnp duran bu bina, Abu El-mo,aly Gabus ibn-e Wo?mgir-e Al-e Zi?aryny gubury hkmnde me?hur bolupdyr. Aslynda bu bina bir uly k?k mekany bolup, onso Al-e Zi?ar hanedanlygyny me?hur paty?asyny gubury edilipdir.
Gmmezi gupbalanan ki ?rite kkli kerpi dien kerpiden rlip onu palyk suwagy bolsa, melat-e saruj ?agny hek bilen klden emele gel?n

Bu Gmmez alty parsah uzaklykdan grn?r we onu uly ha?baty ?akynynda has mlim bol?ar. Kbir rowa?atlary habar bermegine gr , -bu Gmmez Nedir ?ahy dwrnde onu gazabyndan ik blnipdir.- di?len grr bar. Hedir ?a go?unlary bilen kp lkeleri a?lanyp ?adapdyrlar. Haanda bu Gmmezi grenlerinde, bir uly ?heri gyrasyndan girendirin ?edip, bu Gmmezi sa?asynda dyn alaryn di?ip umyt edipdir. Olar has uzak ?ol ?rp ol ?ere baranlarynda Gmmezden ba?ga bir harabaylyk bilen gabat gel?rler. ?onu in be?lekiler aldanmaz ?aly gazaba ykyp ony bozmaklygy b?ur?ar . ?e?le hem Gkle trkmenlerini emirlerini biri onu astynda bir uly ba?lyk ?atandyr ?edip bu gmmezi ?ykmak in drt tweregini gazyp agtarmagy b?ur?ar. So munu ?ykylmagy bilen ony gaz?an adamlary bir toparyny helk boljakdygyny emire d?ndir?rler. ?onu in emir bu i?den gz uwm?ar.
Soa baka bu bina bozulmaga tarap ba?lan?ar. 1308-mji hijri-?emsi ?ylynda (1929-mjy milady ?.) arheologi?any i?wr hnrmeni Mosio Gdar hem-de iki sany E?ranly kde migmarylary sti bilen tzeden mrle?diri? ( sazla?dyry? ) i?ini alyp bardylar. Ol Grgen ?a-d Jrjen ?herinden ?arym farsang aralykda gurulupdyr. Trkmen gelin gyzlary bu mynarany z dokan halydyr- halyalaryny ?zne nag? edip doka?arlar.
Gadymy Grgen ?heri Mo,jjm el-Bldan atly eserde arap dilinde Werkan lkesi ?a-da Jorjan diip ?atlanyl?ar. Bu?her gndogar musulman ?urtlaryny i hm?etli we taryhy ?herlerini biri bolup durupdyr.Bu ?her 108 kilometr hzirki Grgen ?herini demirgazyk gndogarynda Grgen der?asy bilen Nardyn der?asyny iki tarapynda bina edilipdir. Onu bir blegine Grgen we be?leki bir blegine-de , Bekrabat di?lip atlandyrylypdyr. Bu iki blek der?any stne gurlan bir kpr bilen biri-birine bagly bolupdyr . Rowa?atlry habar bermegine gr, bu ?her Milad atly bir ?ahsy?eti Grgen di?ilen ogluny tarapyndan bina edilipdir. ene-de Mo,jjm el-Bldan eserini rowa?at etmegine gr, ?ezid ibn-e Mhlb ibn-e El-nbi bu ?heri bina etdiripdir. ene-de bir rowa?atda ?agny nozht el- glub eserini a?tmagyna gr, Soltan Mlik?a Seljuklyny nebresi tarapyndan gurulupdyr .- di?ip bellenil?r.. 639-njy milady ?ylda arap serkerdesi Sw?d ibn-e Mgran Bestam ?heri golastyna geirende, Grgeni trkmen paty?asy Ruzan ibn-e Suwla zni bo?un egdirmek in hat ?ollapdyr. Suwly han bu agyry?yga bo?un egip, ?ylda araplara pa tlpdir . ene-de hijri ?yl hasaby bo?una 98-nji ?yl ezid ibn-e Mhlb Suwly hany ?yk?ar-da Grgeni e?ele?r.
IV hijri asyrda Ibn-e Hokl Grgen ?herine sy?ahat edip ?e?le belle?r : Gwneja? bir ?her we onu ?leri kerpiden hem howasy bolsa, Tbristandan gurak. Ka?ykdan ?asalan kpri arkaly ?heri iki tarapyna gatnaw bolupdur. Hakykatda Grgen ?heri der?any gndogar tarapynda, we gnbatar gyrasyndaky ?her bolsa, Bekrabat di?ilipdir. Ibn-e Hokli a?tmagyna gr, ?heri iki blegi Re? ?heri ?aly uly bolupdyr. ?heri etraplaryndaky baglardan kp mukdarda miwe nmleri ndrlipdir. ?e?le hem kp mukdarda ?pek ndrlipdir. Der?any ep tarapyndaky Grgeni esasy blegini Mukaddesi atly alym ?heristan di?ip atlandyrypdyr. Onda uly-kii metjitler bolup, bazarlarynda twerek-etraplardan getirilip arzan bahadan satyl?an nar, ze?tun, gawun-garpyz, badamjan, pyrtygal, le?mun we zm ?aly miweler we be?leki adamzada gerekli hajatlar aly?-aly? bolup durupdyr.

?herin mhellelerini aralaryndaky ge?n arnany ( kii der?a) stnden ka?yklary ustnde ?asalan we depesine arka berilen kprulerden gatnaw edilipdir. Hkmet edarasyny ndki uly me?dany 9 sany derwezesi bolupdyr. Grgeni howasy rn yssy we pe?esi , mr-mjekleri akagan, esasanam brelerini akan ja?y mjek gapan ?aly bolup dur?ar. di?ip bellpdir.
Orta asyrlary be?leki bir belli taryhysy Hamdulla Mustowfini a?tmagyna gr, Mlik?a Seljuklyny agtygy tarapyndan ?her tzeden gurlupdyr, onu umumy me?dany 7 m dime barabar bolupdyr. Soltan Teke? Horezm?any b?urugy bo?una ?a Arde?ir Mazenderanyny tagallasy bilen ?heri diwarlary tzeden bina edilipdir. Hijri ?yl hasaby bo?una 8-nji asyrda Hamdulla Mustowfini taryh ?azan dwri mongollary ozu?yndan be?lk, ?her harabaylyga tarap ga?d?ar. Ol ?eri drli miweleri we baglary hakda az be?an ed?r.
695-nji hijri ?ylda Emir Te?mur / Temir / arnany gyrasyndan zne ?asman atly bir ymarat galdyrt?ar.

287-nji hijri ?ylda /900 m.?. / Jrjen ?herini twereginde swe?ip ?ehit bolan wlatlary biri Welid ibn-e ezidi halyflyk dwrnde Se?it Muhammet ibn-e ah?a ibn-e Ze?di gubury ?ol ?erde ja?lanyl?ar. Bu ?heri i ?an-?hrtli dwri Kowus paty?any dwrnde bolupdyr. Ol dwrde Ibn-e Sina, Abu Re?han Biruny we Abu Bekr-e Horezmi ?aly alymlary ?ygnany??an merkezi bolupdyr. Yslam ?urtlaryny hli knjeklerinden ilatyny kpligi, abadanylyk, swda i?leri we ylym-bilim hem edebi?aty smegi bilen me?hurlyga e?e bolupdyr. ?heri gnbatar-demirgazyk bleginde bir k?k, hammam hajatlary bilen znde ?erle?n bazar, erk gala, Garaky Ymamy gndogar kenar ?akasyndaky Grgen der?asy bilen Hurmarud aralygyny gyrasynda ?erle?ipdir. Grgeni suwy bir uly da? turbadan go?ulan suw turba arkaly Garaky Ymamy sti bilen ?here go?berilipdir. 1285- 1291-nji h.?. ?yllardaky Britan dwletini ilisi, Mazenderan we Astrabat atly eseri e?esi H.L Rabinony a?tmagyna gr, Grgen ?herini da? gyrasynda Garaky Ymam ?erle??r. Bu mowzele? knele?en gmmez grn?de esasy blegi ?eri astynda galypdyr. Onda hi hili ?azgy ?adygrligi galmandyr. ne aklamalara gr, ah?a ibn-e Ze?di mazary bolmaly di?il?r. Ol 125-nji hijri ?ylda ?heri da?yndaky bolan swe?de ldrlpdir. Onu me?dini du?many Abu Moslm ?ol ?erde ja?lapdyr. di?ip rowa?at bar .
ah?a ibne Ze?di guburyna 40 ?yl mundan umumy zgertmeler berlipdir. Zy?aratylar in gubury da?-twereginde otaglar gurulypdyr. Howlyny arkasynda bir uly howuz gurlupdyr. Gubur hem kisi ?aly uurlykda dl. Apbas Prwizi Arap ta di?aleme atly eserinde ?e?le rowa?atlara gabat gel?ris.
ah?a ibne Ze?d Ymam Huse?n ala?hussalamlary neberelerini biri Ol Welid ibne ezidi halyflyk dwrnde ?a?apdyr. Ol 7 m sany mritleri we tarapdarlary bilen Horasanda gozgala turuz?ar. Emma Halyfy hkimi Nasrebne Se??ary bu?rugy bo?una Moslm ibne Ahur El-mo,ini onu gar?ysyna swe?e ?olla?ar. Olary arasyndaky Jrjen ?herini gyrasyndaky geen swe?de ah?a ibne Ze?d ldril?r.

Bu gubury ?anyna barmak in bir garaky uzak tkden geilipdir. ?onu in trkmenler oa Garaky ymam di?ipdirler.
Kmmetkowus ?herini hzirki grn?i ikinji jahan ur?undan Reza?any dwrnde nemesler (Almanlylar) tarapyndan yzylypdyr. Ol belli tertipde demirgazykdan-gnorta tarapa we gnbatardan gndogara ekilen kelerden ybarat bol?ar. Bu kelerde drli ja? gurlu?yklar alnyp barylypdyr. Bu ?heri zbolu?ly ykdysady?et we ekeranylyk ?erligi bolany in pajarlap smge ?ert dre?r.
1375-nji h.? (1996 m.?) ?yly hasabaty bo?una ?heri 411522 ilatdan ybarat bol?ar.
?aheri esasy jemgy?etini trkmenler dred?r. Onda az sanly zabylly, ma?atly, azerba?janly, goanly krt, we bejnurtlylar hem ?a?a?arlar. Bu ?her senagat we swda hem ekeramylykly ?heri bolany in gn-gnden ?a?a?jylaryny sany kpelip dur?ar.
Senagaty alt s?r. Gymmatly haly-hala doka?anlardan ba?ga-da pagta arassala?jy, tok-elektrik, un we aga dolan?ygy ?aly krhana-fabrikleri gurul?ygy gurul?arlar. Ja? gurlu?ygyny gnsa?yn kpelmegi bilen, kerpi krhanalaryny sany hem ?ona art?ar.

Kmmetkowusy swda dolan?ygynda dur?an harytlar umuman birinji nobatda haly-halya we be?leki gymmatly tikin-dokyn hem ?a?-sepler ?aly materiallar, pagta, arpa, bugda? bolup ikinji nobatda gawun, garpyz, drli miweler hem tekstil nmlerini z iine al?ar.
Bu ?heri keleri has uzyn we gidir. Her bir kni uzynlygy 62 kilometre barabar. urt tabynlykdaky sy?asy bln?ikler bo?una drt blek, ?agny Merkezi Rami?an, Azad?her we Da?lyburun ?aly ?herlere blnip Kmmet ?heri bolsa bu ?heristany merkezi ?heri hasaplan?ar. Ol 45 metr dn?ni ayk deiz ?zlgni leginden ?okary derejede dur?ar.
Bu ?heristan tebigy hsi?etleri bo?una iki blek, ?agny daglyk we jlgeliklere bln?r. Onu mhm be?iklikleri bolsa, Gndogar Elburs daglyklaryny Gnorta sebitleri, 2880 metr be?ikligi bilen Aleng dagy we gndogar-demirgazyk sebitlerinde bolsa, kelte be?ikligi bilen Gllidag we Narlydag ?aly daglyklardan ybarat bol?ar.

Bu ?heristany be?leki sebitleri gnortadan-demirgazyga we gndogardan-gnbatara tarap jlgelik we kklge tarap me?illen?r. Onu kklgi ?heristany merkezi we gnbataryna tarap ?agny Grgen der?asyna tarap in?r.
Kmmet ?heristany howa-suw ?agda?y hakda a?dylanda welin, Azat ?her ?herini gnorta be?ikliklerinden Ho??a?lak magistral ?a ?oluny sti bilen daglyk ma?yl howa we jlgni gnorta dag etekleri bolsa, ygally ma?yl howa, hem-de Grgen der?asyny demirgazygyndan Gara?syz Trkmenistany serhetlerine enli zbolu?ly geografiki hsi?eti bo?una ?arym gurak howa-suw ?ertlerinde hsi?etlenip dur?ar.
Bu ?heri iki esasy der?alaryny biri Etrek der?asy E?ran-Trkmenistan serhetlerini dred?r. Be?lekisi bolsa, Grgen der?asy bolup dur?ar. Grgen der?asyna ?ene-de Alyabad, Rami?an ?aly gnorta be?ikliklerinden gzba? al?an arnalar gu??ar.
Bu ?her gadymy Jrjen harabaylyklary hakda erheologlar tarapyndan entk anyk derejede hi hili gazuw agtary? i?leri geirilmndir. Bir wagtlar ol ?erden Kowus paty?a degi?li altyn, km? pul zikgeleri tapylypdyr. ?heri esasy ?a?ollary gndogarda Marawdepe we Benurd hem Minude?t ?ollaryna seple?ip, gnorta tarapdan Azat?her we Grgen, Thran ?ollaryna we demirgazyk hem gnbatardan bolsa Da?lyburun, Ineburun hem Kmu?depe we Bendertrkmen ?aly trkmen ?herlerini ?ollaryna baglany?yp dur?ar.
Kmmetkowusy bin?ady tutulanda, onu birinji oturumla?an ilaty ?omutlary jafarba? tiresinden bolan Gan?okmazlar, Kek, Tuma we Igdir ?aly ta?palary bolupdyr. Solarda paty?a Russi?any go?unlary Trkmenistany basyp alanlaryndan be?lk, trkmenleri ta?pa-tireleri gapma-gary?ylygyndan pe?dalanyp Kmmetkowusy hem bir hatarda e?ele?rler. Russi?a dwleti bu meselni E?ran dwleti bilen bilelikde amala a?yr?ar.
Russi?a paty?alygy 1917-nji ?ylda synmagy bilen onu Kmmetkowusdaky i?grleri we wekilleri z watanlary bolan Ors?ede dolanyp ga?tmaly boldular.
Umuman 1917-nji ?yldan 1930-njy ?yllara enli Trkmenistan SSR-inden hem trkmenler ol ?here bosgun bolup bar?arlar. Olar a?akdaky tertipde ?erle??rler:
-Tekeler, Molla Orazgyly tekni ?oba?ylygynda z kowumlary bilen Kmmetkowusy demirgazyk-gnbatar bleginde mekan tut?arlar.
Hangeldi Ownuk-CANADATORONTO
19.Jan.2006
hangeldi56@yahoo.ca


استفاده از مطالب اين سایت با ذکر منبع بلامانع مي باشد