Turkmensahra

  ترکمنصحرا

Akmyrat Grgenli
Taryh ylymlary kandidaty
"Milletilik" d?njesi a-da Tire parazlyk keseli


omut, Gkle tsip edip znden,
ekse goşun, i, ardy bilinmez,
Teke, Salyr riş etse okardan,
agyny namardy, merdi bilinmez.
                                      Magtymguly
   Adamzat indi er şaryndan daşarda başga planetalarda diriligi alamatlary barmy, ol erde aşap boljakmy, dn howp abandyran global ysslyga, terrory dwletlerdir guramalara garşy toparlanşyp greşiln bir dwrnde, Trkmen halky ay bir garaşsyzlygy hzrini grjek mahalynda, arkasyna el aljak wagtynda, dilini, medenietini, taryhyny sdrjek zamanasynda, onu zni solduran, bonuny bken, ruhuny kdren, malyny-mlkni talan, Magtymguly atmyşlayn oramsydan bolan haramhor begler depesdine ykdy oturuberdi, il aglak bolsa douz dep ykar dilşi boldy. Trkmenistanda agda şele bolup durka, Erany ginde, kesekini goluny astynda aşaan Trkmenleri agday nenesi bolar odrsiiz? Elbetde dise tragik, dise gzgyny, gagy, alada beriji. Sebbi pars şaunistleri bu erde die Trkmenleri maddy balygyna dl-de, esem medenietine, diline, dp-dessuruna gz dikip, onu oguna anmak ollaryny agtarar, kimde-kim bu mesel eil-elpa seredse, bu şum siasatyna az baha berse, daat gnne, sebbi gmi deşilse, bir adam dl-de hemme olagy gark bolandyr. Şele jemgietde, şele zherlendiriji atmosferada np-sen Trkmenleri intellegentsia wekillei, ady dşnmeli gatlaklary z iline-gnne bar bolan borlaryny erine etirip bildilermi, esasan ulusyna bar bolan borjuny erine etirmge ukyplary barmy dien sorag orta atylar. Bulary hemmesi jogaby tapylmadyk soraglar. Kimde-kim ili bhbidi ugrunda janyny aaman, başyny gosa, ol milli gahryman saylar, onu adyna daanylar, adyna alkyş okalar, dura-bara ol nerreseleri atlary, watan urgunda beren ganlary unudylar-de ene MEN dinler orta ykar.
   Trkmenlere degişli kbir internet sitlarynda parslary, milli halklary hak-hukuklaryny kemsidiji samramalaryna bizi Trkmenlerimiz jan edip, olary dillerinde--parsa jogap bermge synanşarlar, bu iş yzygiderli dowam edip gelr, men-de şele bir şphe dredi: bu, parslar bizi Trkmenlerimizi şedip parsa azmaga endik etdirmejek bolmaar alla! Şele onuny souny pudygy, utulany ene-de biz boljakdygy ikujsuz. Şoa gr ene sdmizi halal etjek bolsak, ene dilinde azmaly, ene dili, dugusy bilen dşnjek bolmaly, bu bir milli bordur, milletilik derejesine etenmizi nyşanydyr.
  Men bu girişi Milli dşnj ndip etmek barasynda atjak szlerim in ara atdym.
 
Milli dşnje diildigi nme, geli bu barada girk durup geeli.
 
Trkmen bir milletmi?
 
   Halk, kowum, millet aly siasy etnomimleri hersi zne mahsus mana ee. K mahal dar dşnj eernler, bir milleti kowum (kwmlein oturan halk) diseler- mysal in Eranda Trkmenlere kowum dirler, zni hondan bri grn şaunistler, bir kowmy millet derejesine gterrler. Eran, urdu ady, emma parslary şaunistik terminologiasynda bu toprakda aşaanlar, eke-tk bir milleti emele getirr, olam millet-e iran/ iran milleti. Esem, agda biz Trkmenlerde nhili?
   Mlim boşluna gr Trkmenleri arasynda birne esasy tire-tapa blnşigi bar, olar hzir şulardan ybarat: rsary, Salyr, Teke, Gkle, omut, owdur. Bular şahalara, uruglara hem ownuk tirelere blnrler. Sorag şu erde, Trkmen başda bitewi bir millet/ halk bolup sora blnipmi, ogsa bu tire-tapalary birigimeginden Trkmen milleti/ halky emele gelipmi? Mua jogap tapmak in etnogaf alymlarymyz eneme yllap mrni sarp etdiler, ylmy işler azdylar, atan eri agty bolan professor Soltanşa Atnaazov bar mrni Trkmen etnonimlere sarp etdi, tire-taplary gelip ykyşy, er-urt atlaryny manysy dşndirjek bolup eneme ylmy iş azdy. Etnograf alym Ata Jykyev bu mesel jogap tapmak in Trkmistany pa pyada dien alanyp ykdy. Şol alymlary gelen netijelerine gr Trkmen halky başda bitewi bir millet bolup, sora drli jeografia, ykdysady we siasy sebplere gr drli tapalara blnpdir. Trkmen başda bitewi bir millet/ halk bolup sora blnipmi, ogsa bu tire-tapalary birigimeginden Trkmen milleti/ halky emele gelipmi? dien soraga jogap hkmnde ene-de şu fakty-da agzap geeli, irki dwr taryhymyzda okarda agzalan tire-tapalary birsine-de duş gelnenok, biz bitewy Oguz a-da Trkmen diilip taryhda yz galdyrypdyrys.
 
   Trkmenleri tire-tapa blnmegi okarda agzap geişimiz aly jeografia, ykdysady a-da siasy şertler esasynda emele gelipdir. Bu esasan Mongollary ozunda, 14-nji, 15-nji asyrdan sora Trkmenlere berilen gysyşlary netijesinde başga urtlere gmekleri sebpli, şol jebir esasynda bolupdyr, biz bu dwrde ilkinji gezek Trkmenleri arasynda tze atlara- has dogrusy blnşiklere gabat gelris. alym gzlp bir tarapa gidenleri bir ady, bir erde umak aly bolup oturanlary bir ady, gk alalarda mesgen tutanlary bir ady bolup, drli tire-tapalar emele gelip başlapdyr. Abulgazy hany Şejere Terakimesinde tire-tapalary neke erden gelip ykandygy agzalar. Eserde, pylanlary hany gara agyz, olara Gara-lar, planlara Sary, pylanlar, ba/emir bolany in ermeli dilrdien grnşde grr berilr. Eranda Yraza şany dwrnde 1930-njy yllarda ilkinji ezek dogluş şahadet hat/sejil berip başlaarlar, şonda ge hem ajayp, kp halatlarda kemsidiji hede famila ady dakylypdyr. Mua elbetde belli bir derejede zmizem gnkr, he-de birisi zne kem, kr, kel, pa, ketle, pakga, tana, gotur, bok burun, gysyr, ganjyk har, symaz aly at dakarmy?! zi, z kemsidn bolsa, duşmany ndip kemsimdesin?! Men- bilmedim!
  zni Dn Trkmenleri lideri, Trkmenistany eke-tk hem mrlik prezidenti saan, adyny erdki zatlar-a dursun, gkden inen meterik daşlara-da dakdyran, ddesini ady Atamyrat-ka, familasy Saparmyrat Ataevi bolan Niazov iki gezek Balkana, bir gezegem Daşoguza baranda: Siz omutlar agyzala millet, sizden olbaşy gojak dl diip, tire parazlygy gs-gni orta atyp, halky azgyny alartmaga synanşdy. Hamana beleki tapalary arsy glala-gllkmiş!
   Mahlasy, başda adyp geişimiz aly bu tire-tapa blnşigi, soradan emele gelen agda, onu negativ tsiri jemgietimizi depesinden bela bolup indi, kp adamyny pikrini, ruhuny zherledi, gynansagam kbir halatlarda henizem bu zher bir topary endamyndan ykman gelr we onu pis ysy eke zlerini dl, esem jemgieti, daş-tweregi-de bi-ynjalyk edip gelr. Bu bizi milletilik dien dşnj etmnimizi nyşanasy bolup grnr. Oa tire parazlyk belasy diilr.
   Tire parazlyk belasy Trkmen jemgietini taryhyna, diline, edebiatyna, medenietine, umum alnanda durkuna zyanyny etirip gelr.
 
Tire parazlyk belasy, taryhy wakalary
bean etmge nhili zyan etirr?
 
    Soky dwrde eli galam tutan kbir ildeşlerimiz taryhy wakalara rn dugy/emotsia bilen baha berrler. Mysal in Gkdepe urşuna deglip geilende gnbatar Trkmenleri serkerdelerini ruslara satylan, dnk, hayn edilip grkezilmegi mahal-mahal agzalar. Hamana Hazar aka Trkmenleri belli aşulusy Kyat han orsu adamsy, Hojanepes dien bir tjir, ilkinji hayn we şm ne Nurberdi hana, Gowşut hana gezek gelende olar kem-kssiz serdarlar, Trkmen halkyny ideal şahsyetleri edilip grkezilr. Bu mesel azda, kem-de sierjik nazar alaly, sebbi bu wakalar Trkmen halkyny soki 200 ylky taryhynda, ululsumyzy hzirki agdaa dşmeginde tire parazlyk keseli dise tsirli rol onap gelr.
 
   Hazar aka, Grgendir Etrek deralaryny bolarynda aşaan Trkmenler baryp 15-nji, 16-njy asyrlardan bri Gyzylbaş şay mezhepli Sefevidler, Nedir Owşar we Gajarlara garşy dynygsyz greşip geldiler. Her dwrde şol Trkmenleri arasyndan batyr serdarlar duşmana gan uwtdurupdyr, Aba serdar, Weli serdar (Sefevidlere), Begenaly begdir Kemir kr (Nedir Owşara), Magtymguly han, Gurbangyly omut (Gajarlara) garşy greşlerinde zlerinden şanly-şhratly at galdyrdyrlar. Hywa omutlaryny Hywa hanyna, rsarlary Buhara emirligini zumluna garşy greşleri we bu ugruda znden batyrlyk grkezen merdana rleri Annagurt Salyry Saragytda Maşat hkimine garşy soky dwrlerde Garry galaly Gkleleri, omutlary we tekeleri birleşmegi bilen Eranly Japarguly hany yzyna tesdirmgi, Gowşut hany, Mara zp gelen Eranly serkerde Abbas mrzni goşunyny derbi-dagyn etmegi, Hywa omutlaryny, gyljyndan gan daman rus generaly Fon-Kaufmana garşy Gazawat greşleri, Ahal ilatyny Skobeleve garşy merdana greşleri, Jnet hany Bolşeviklere garşygaraz sanasa sogaby bar. Bu greşleri barysy-bizi- bir millet hkmnde- busanjymyz, barlygymyz hem milli kimligimizdir.
   Magtumguly atamyzda şele bentler bar:
Gapla kimin arlap girse medana,
Tilki kimin baazy berse her ana,
Duranda gaa dek durup merdana,
Alar erden at salyşy gerek.
a-da
 
igidi hyaly bolsa serinde,
ykar bir gn, kp galmaz garnynda,
Hile hem bir batyrlykdyr erinde,
Ony başarmaga kişi gerekdir.
 
   Beik Magtymgulyny hile dien taktini, milli eposumyzy baş gahrymany Groglyda rn ja erinde ulanypdyr. Bu hile temrinine bu gnki sz bilen adylanda diplomasy, siasat dip dşnmeli. Dn belli harby serkerdeler die goşun gjne, ynsan faktoryna daanmandyrlar, olar gerek bolan wagtynda duşmany bilen şertnama-da gol ekipdirler, islemdik agdalarynda tarapy şertlerine-de boun bolupdyrlar, biz mua dnde bolup geen urşlary taryhyny okanymyzda gz etirris. Szi uzadyp oturman rus adamsy edilip grkezilen Hazar aka Trkmenleri belli aşulsy Kyat han meselesine dolanyp geleli.
 
   Golada taryh ylymlary doktrory prfessor merhum Aga Garryevi Soviet Edebiaty jurnalyny 1948/49-njy yldaky sanlarynda azan giişlein iki sany uly gwrmli makalasyny okamak meesser etdi. Şonda alym, Eran şalaryny Hazar aka Trkmelere garşy agressiv hereketi hakda gymmatly maglumatlary hem faktlary grkezr. Alymy pikrie eger şol dwrde Kiat han Orset bilen şele ylalşyga gelmedik bolsa, Etrek-Grgen Trkmenlere wezni dolduryp bolmajak zyanlary etjekdigini hokmanydygyny nygtaar. Eserde getirlen faktlary bujaz makalada erleşdirmek mmkin dl, islene olary grkezip bilerin, şele-de nesip bolsa olardan Trkmenleri soky 200 yl taryhy atly işimde pedalanaryn.
   Kyat hany tagallasy bilen Trkmen, pars arasyna arak bellendi, ol arak parslary taryhynda Jer-r Kalbad/ جر کلباد Kelbady jary/kli ady bilen meşhur. Arak, baryp Hazar aka pars otrymly Behşeri Kelbad obasyndan başlanyp, Garasu akaryny any bilen Akgalany malayndaky geip, Grgeni/hzirki Kmmetgowzu garşyndan geip gidr. Arak belligi henizem k erlerde gze ilr, ol edil Gyzyl ala aly depejik bolup grnr.
  Eger Kyat han 1928-njy ylda Eran bilen Orslary arasynda baglaşylan Glstan şertnama dabarasyna gatnaşyp, Trkmenleri bhbidine degişili maddany girdirmedik bolsa, Trkmenler gaty horlanardy. Kyat hany tagallasy bilen Erany harby gmilerini Hazar dezine girmegi gadagan edildi. Ondan o, Eran harby gmileri bilen Kmşdepni, Hojanepesi top okuna tutup, Trkmeni kp horlapdy.
  Kyat han Hazar aka Trkmenleri nebit, duz, deri hem balykylyk swdalaryny smeginde, swdgrlere tze bazarlary tapyp bermekde-de uly hyzmatlar bitirdi. Hywa hany bilen araşyp, bu erde asudalygy berkarar etdi. Bu şahsyeti, Trkmenleri bhbidini goramakda bitiren hyzmatlaryny inkr etmek uly gdeklik bolar. Bu olda die Kyat han dl-de hatta onu ogly agşymmet-de janlaryny gurban etdiler, olar at erde, watandan uzakda agty jahan bilen hoşlaşmaly boldular.
 
   Ruslary hjmine garşy Trkmenleri greşi 1860-njy ylda başlanar. Ol 1881-nji ylda barjak erine baryp etr. Pioter 1-nji 1713-nji ylda Hywa, 1715-nji ylda bolsa Trkmenleri arasyna ililerini gnderr, 1716-njy yly 20-nji sentabrynda Bekovi erkasky 6350 adam hem 6 sany mis, 9 oun top bilen Astrahandan, Hazary gndogar kenaryna ugraar. 9-njy oktabrda Hazar dezini gndogarynda, Tp-Gaganda-da harby berkitme gurar, ol sora dura-bara Gyzyl suwy (hzirki Şagadamy) basyp alar, sora Hywa giden bu hyalbent rus harbysyny başy şol erde kesilr. 1777-nji ylda Magyşlak Trkmenleri ruslary tze hjmine uraar. Galtaman Trkmenlere garşy harby, jeza beriş rişleri yzy zlmer. Bir trapdan Eran, bir tarapdan Rus emperatory Trkmenleri gysaja salar, esasan ruslar bsdeşleri Britan klonialystlary bilen bizi topraklarymyzda g synaar. 1813-nji ylda Rus-Eran urşy, Grgen Trkmenleri Astrabat hkimine garşy goranyş greşleri, Hazary gndogarynda Nebit dagda nebit ataklary tapylmagy, bu erleri basyp almakda ruslary işdsini aar. Esasan 1867-nji ylda Orta Aziany baslyp alnan erlerinde Trkstan-gbernatorlygy emele getirilip, onu başynda sora Hywa Trkmenlerini gana akan K.P. fon-Koufman goular. 1869-njy yldan başlap, ilki bilen Markozovy baştutanlygynda, sora ermeni asylly Lazarovy (onu hakyky ady Lazarian) olbaşylygynda, Hazar aka Trkmenleri gozgalalaryny basyp atyrylar, şonda sora, Kpet dag eteklerine rişe girişilr. 1881-nji yly 12-nji anvarynda Gkdepe galasynyn synmagy Trkmenleri eilmeginde wrliş nokat bolar.  Men bu kijijik makalada hjmleri jikme-jigi hakynda durup gemedim, sebbi ol grri uzaga ekdirer hem bizi orta atan esasy meslmizden daşlaşdyrar.
 
  Sorag şele, nme in Trkmenler ruslary, a-da eranlylary hjmlerine garşy agzybir durup bilmndirler? Ruslar Hazar kenaryna gelenlerinde, olary beleki erleri, Ahaly, Maryny aljaklaryna gz etirilmedimi? Bitewy bir millet bolup, Gazawat sweşinde nme in Hywadaky omutlara ardam berilmndirler? Nme in Gkdepe urşuny anynda Ahaly aşullary beleki Trkmenler bilen birleşip bilmndiler? Duşmany agyr leşgerini gren, olary ok-araglaryny glidigine gz etiren Ahaly hanlary, nme in diplomasy taktikinden pedalanmadylar? Die hyrly tpeler, gyrkylyklar we ekeje mis top bilen şele agyr goşuny nde durup bolmajagyna gz etirip bilmndiler? Nme in Gurbanmyrat işany a alarys, a-da barymyz leris, bu urşu takdyryny Alla kesgitlndir dien pikrine gulluk edilip, mlere goragsyz adam, aal-ebtad gyrgyna berildi? Elbetde rus generaly Skobelev bilen araşyk ylalaşyga gelenem bolsa urşu netijesi başgaa bolmazdy, ruslar Trkmen topragyny basyp alardylar, ne, belki-de lm-itim az bolardy dien pikri e srnlerem az dldi, urşu anynda ne gezek maslahat geirildi, şol maslahatlarda drli pikirler orta atyldy. Indi, kbiri z-ara grrlerde beleki Trkmenleri Gkdepe urşunda Ahal ilatyna kmek bermediler dien ersiz soragy ara atyp, tire parazlyk etmeki bolanlar-da bar, beleki Trkmenleriem: biz gyrylarkak, siz nirdediiz? dien soragy berip bilerler, ne bele gapma-garşylygy dowam etmegi, henizem bizi milletilik dşnj etmnligimiz grkezip biler.
 
 Bir sz bilen adylanda tire parazlyk dşnjesi bilen taryhy wakalary bean edip bolmaz, olara real baha berilmaz, bele dşnje, emi tapylmadyk keseldir.     
 
Tire parazlyk belasyny Trkmen diline,
Nhili zyan etirr?
 
   Başda agzap geişimiz aly hzirki Trkmen topraklarynda aşaan hli tire-taplar bir Trkmen milletini durkuny emele getirr. Olary arasynda dil hem sz babatyndan z boluşukly şele bir balyklar bar welin, dise guwandyryjy. Hazar aka Trkmenleri arasynda deiz, balykyk, awylyk bilen baglanşykly szler mysal in belki-de gndogarda aşaan ildeşlerimizi arasynda okdur, a-da gndogardakylary arasynda ekeranilik, bakaylyk hakdy szlere, temrinlere, adalgalalara, gnbatarda aşaanlary arasynda az duwş gelinr, maldarylykdyr at bilen baglanşykly gnorta hem Garagumda aşaan ildeşlerimizi arasynda rn kp sz balygyna gabat gelinr. Bulardan başga Trkmenshrada, demirgazyk Owganystanda aşaan ildeşlerimizi arasynda-da dura-bara ulanyş galmak howpuna duar bolan sz balygyny bardygyny bilris. Eger-de bu szler ygnalman, Trkmen dilini sz balygyna, sostavyna/hataryna girizilmese uly alyşlyk bolar, bolubam geldi hem gelr.
    Trkmenistanda 1962-nji ylda dzlen Trkmen dilini szlgi kitaby szbaşy blminde: 18-nji, 19-njy asyr Trkmen edebiatynda duş geln dşnjesi kyn bolan szler dialekt szler serek ulanylan temrinler, geografik atlar, has atlarszlge girizilmedi, alynmady.
   Dialekt diilni nme? Bary-ogy ne million Trkmen dilini arpy szlerini, terminlerini dialekt diip alman bolsalar, onda hasysy yn Trkmen szi bolar? Belki-de szllkde ulanylan we olary sany szlg umumy szlerini birne protsentini emele getirn rus-latyn agrar, agronomia, adres aly szler Trkenedir?!
   Dogrusy, Szlgi dzenler-de tire parazlyk keselinden saplanyp bilmndirler bu gaty gynandyryjy. Trkmenleri arasynda asyrlar boy adylyp geln dde dien sz bar eltme men han ddemi anyna- adymdan, gnbatar Trkmenleri agadan salnan jaa tam dirler, onu stne/egine aty, erine dşmedik emeli asalan er zemi erine tam aşagy dirler. hli Trkmenleri arasynda şu we şua mezeş zlere, belki-de mlere szi, adalgany Trkmen dilini hataryna goşsa bolardy, olar goşulmady, hamana dialekt diilip, alynmady. Bele işe ol berenler die Trkmen halkyny dil balygyna grpilik etdiler, başgaa adylanda tire parazlyk etdiler. Bu iş, bizi henizem milletilik dşnj etmndigimizi şaatydyr.
 
  er gaty bolsa kz, kzden grer dien nakyl bar. Şoa eernler başymyza inen hli bela-beterleri sebbini daşky faktorlardan gzlp, ierdki kemilikleri grmezden gelrler. Iki sebp bolmazdan, daşky faktor doly derejede emel edip bilmez, şoa gr bir waka baha berlende onu hem iki hem-de daşky sebplerine real baha bermeli, dar dşnje bilen taryhy wakalara baha bermeli dl. Bele edilse ol resiz tire parazlyga alyp geler, tire parazlyk bolsa Trkmen jemgietine AIDS keselinden howpludyr.
   Trkmen milletini wlatlarydygny, bir millete gulluk etmelidigimizi unutmaly, şonda milletilik dşnj eerip bileris. Men bu makalany başardygyma sowuk ganlylyk bilen azmaga alyşdym, ii anan Tarysyna-da swpdir dirler. Şoa gr galmdaşlar, garat edi-de tire parazlyk keselinden uzagrakda durjak bolu.
  
   Szmi beik Magtymgulyny şu beti bilen jemlemrin:
Bir birini apmak, ermes rlikden,
Bu iş şetanydyr, belki krlkden,
Agzalalyk arar ili dirilikden,
Munda dwlet dnp, nobat duşmana gelge.
 
Prag- ek jemhurieti, 2006-njy yly 14-nji anvar


استفاده از مطالب اين سایت با ذکر منبع بلامانع مي باشد